Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 23:30

Tatarstan Fännär akademiäseneñ beterelüe mömkin


İkençe dönya suğışı çorında Qazanğa 18 fännär akademiäse küçerelä. Şul akademiä qısalarında 303 fänni oyışmalar tikşerenülär alıp baralar. Alar bulğan da betkän anısı. Yäğni, törle cirlärgä küçerelgän, suğış betkäç. Ä qalğan qayber fänni tikşerenü üzäkläre. Ä Qazan kebek, Rusiäneñ iñ köçle fänni üzäklärennän sanalğan şähärdä fännär akademiäseneñ bülekläre genä bar ide Sovet çorında.

Gorbaçev üzgärtep qoru cilläre isä başlağaç respublikanıñ fän eşlekleläre Tatarstannıñ üz Fännär aakademiäsen buldıru ideyäsen kütärep çığalar. Älege eş başında akademik Mansur Xäsänov tora. Häm 1991 nçe yılda Tatarstan respublikası Fännär akademiäse oyışa da.

Şuşı, irek cimeşläreneñ berse bulğan, Tatarstan Fännär akademiäse Rusiä qanunnarına turı kilmi ikän. Vertikalizatsiä dip atalağan yaña säyäsätneñ bolay uq tirängä kitüen kemdä kötmägän bulğandır. Töbäk qanunnarı belän Rusiä qanunnarın täñgäl kiterü öçen şaqtıy protestlar yasağan Respublika prokurorı Tatarstannıñ “Fän häm fänni eşçänlek” turındağı qanunında Rusiä qanunnarına qarşı kilä torğan matdälär tapqan. Ayırım alğanda, Rusiäneñ “Fän häm fänni-texnik säyäsät” digän qanunınıñ altınçı matdäsendäge 1 punktına. Älege Rusiä qanunı buyınça, ayırım alğanda, äytep uzılğan matdägä qarağanda, däwlät statusına iä bulğan fännär akademiäläre rusiä xökümäte yäki prezidentı täqdime belän, Federal' qanunnar aşa ğına oyıştırıla, üzgärtep qorıla yäki yuqqa çığarıla ala. Ä Tatarstan Fännär Akademiäse 1991 yılnıñ 31 sentäberendä Tatarstan prezidentı Färmanı belän oyıştırılğan. Ä Tatarstannıñ “Fän häm fänni eşçänlek” turındağı qanunına qarağanda, Tatarstan Fännär akademiäse Tatarstannıñ üzidaräle yuğarı fänni däwlätli oyışması bulıp tora. Şunısın da äytergä kiräk, Rusiäneñ “Fän häm fänni-texnik säyäsät” turındağı qanunnı berniçä yıl elek kenä qabul itelgän.

Tatarstan prokurorı, şuña qaramastan, Fännär akademiäse xaqındağı respublika zakonı matdäläre, ayırım alğanda, Tatarstan qaznasınnan anı finanslaw turındağı matdälärne ğämäldän çığarunı täqdim itä. Älege mä’sälä buyınça, ütkän şimbädä, Tatarstan Däwlät şurasınıñ Mädäniät, fän, mäğärif häm milli mä’sälälär komissiäle utırışı buldı. Bu oçraqta inde, prokuratura öçen Tatarstan Fännär akademiäseneñ, Rusiä qanunnarınnan küpkä aldanraq barlıqqa kilüe dälil bulıp tora almadı. Akademiä wäkilläre şuña basım yasamaqçı idelär. Älege akademiä akademigı, deputat İndus Tahirov mä’sälägä qarata, bu xakimiätne vertikal’läşterügä qarata arttırıp cibärü , dip belderde. Häm, başqa deputatlarğa möräcäğät itep, bez bit, Respublika suverenitetın sütü eşen alıp barabız tügelme soñ, bez Rusiäneñ ayırım, bik möhim bulmağan qanunnarı bozılu turında süz alıp barabız, ä şul uq waqıtta, Respublikanıñ Suverenlıq turındağı deklaratsiäsen bozılğanlığın iskä almıybız dip çığış yasadı. İndus äfände, Rusiä Konstitutsion mäxkämäse räise Valeriy Zorkinnıñ, bäysezlek iğlan itär öçen referendum da citä, monıñ belän här yurist kileşäçäk digän süzlären kiterde. Bez bit dide ul, 1992 yılğı referendum turında süzne quyırtmıybız. Bez Rusiädä Tatarstannıñ üz statusı bar dip barabız. Menä bu status nigezendä, Rusiädä Tatarstannıñ fänni uçrejdenielärenä dä maxsus mönäsäbät bulırğa tieş dide.

Şundıy qaynar çığışlardan soñ, deputatlar, prokuror protestın isäpkä alırğa digän qarağa kildelär häm Däwlät Şurası utırışında, Tatarstannıñ Fän häm fänni eşçänlek” turındağı qanunına üzgäreşlär kertü turındağı qanun proyektın berençe uqılışta qararğa täqdim ittelär. Mädäniät, fän häm mäğärif komitetı räise Razil Wäliev, bälkem Rusiä parlamentına üz qanunnarına üzgäreşlär kertü täqdime belän dä çığu da bulır dip belderde.

Qısqası, Tatarstan fännär akademiäseneñ kiläçäk yazmışı anıq qına bilgelänmäde äle. Rusiä qanunnarı ğämäldä qalğan oçraqta, ul däwlät tarafınnan finanslanmasqa tieş. Ä Tatarstanda Fännär akademiäsenä mönäsäbät başqaça. Monı, Däwlät Şurası qabul itärgä äzerlängän här qanun proyektın başta Fännär akademiäsendä ekspertiza uzuı da kürsätä. Yäğni, Respublika öçen bu möhim fänni üzäk. Akademiädä 6 fänni institut, 8 fänni bülek eşli. Anda gumanitar fännärdän tış, Maşina tözeleşe, meditsina häm biologiä, awıl xucalığı, mexanika-matematiqa häm başqa tarmaqlar buyınça fänni ezlänülär alıp barıla. 37 akademik, 69 äğza –korrespondent, 11 maqtawlı akademik, şularnıñ ikese çit illärdän Tatarstannıñ fänni qazanışların buldıra.

Kiläçäktä ni bulır, waqıt kürsäter.

Räfis Cämdixan

XS
SM
MD
LG