Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 13:31

Tөrkiädän Atnalıq Küzätü


Tөrek kiñ küläm mäğlümät äsbapları başta 1 yündä kөçkä kergän Yaña Cinayätlär Kodeksı kitergän qayber cikläwlärgä diqqät ittelär. Yaña Cinayätlär Kodeksında mätbuğat yulı belän eşlängän cinayätlär өçen yuğarı däräcäle tөrmä cazaları küz alda totıla. Mäxkämälärgä täesir itü maqsatı belän bandalar yaki korruptsiä turında xäbär yasağannarğa 4,5 yıl mөddät belän tөrmä cazası birelä alaçaq. Şulau uq şäxeslärneñ tormışları turında, alarnıñ rizalığı bulmıyça räsem yaki tawış tapşırğannarğa da tөrmä cazaları bireläçäk. Ütkändä Tөrkiädä cawapsız jurnalistlar üzläre telägän şäxesne ğäyeplilär, yala yağalar, anı qaraq yaki başqa tөrle ğäyeple dip iğlan itälär ide. Ul şäxes mäxkämä aldında da ğäyepsez tapılsa da, xalıq aldında ğäyeple bulıp qala birä ide. Xäzer inde şäxeslär өstennän yala yağu, yalğan xäbär taratu baytaq qıyınlaşa. Bu inde Avropada da şulay. Yaña Cinayätlär Kodeksı da AB taläbe buyınça qabul itelgän ide. Şulay da jurnalistlar yaña qanun belän rizasızlıqların belderdelär. Çөnki tege yaqtan tөrle sıltawlar belän ber jurnalist өstennän xөkem protsesı başlatu da bik ciñeläyde. Mätbuğat Şurası häm Dөnya Mätbuğat Şuraları Berlege Räise 53 yıllıq jurnalist Oktay Ekşi şikayät belderep Premier Recep Tayyip Erdoğanğa xat yazdı. Şuşı xattan sitat:

“ Märhum Adnan Menderes, 1950 belän 1960-nçı yıllardağı premier, Sezneñ häm sezneñ tirä yağığızdağılar kebek ‘jurnalistlar yalğan yazalar, keşelärneñ ğorurları, şäxsi tormışlarına naxaqqa xөcem itälär’ digän şikayät belderä ide. Moña çara bularaq isä, sezneñ yulığızdan bardı. Şulay itep qaranğı çorğa kergän idek. Xөrmätle Premier Minister yaña cinayätlär kodeksı jurnalistlarnı tөrmägä yabu өçen forsat kөtkän ber uy-tөşençä belän äzerlängän, şul säbäple dä irekle kommunikatsiäne qısqan maddäläre kөçkä kerde. Läkin mondıy çaralar soñğı çiktä yuqqa çığalar. Çөnki xäbärläşü ireklegenä qarşı çıqqannarnıñ, anı qısqannarnıñ soñğı çiktä uñışqa ireşkänen kürsätkän ber genä ürnäk tä yuq. Sezne tarixi cawaplılığız belän qaldıram.”

Bu atnada Tөrkiäneñ kөntärtibenä mengän ikençe mөhim tema, kemläre өçen bälki berençe tema, Fransiä belän Hollandiädä AB Konstitusiäse buyınça ütkärelgän referendumnıñ näticäläre buldı. Uzğan atna azağında Fransiädä ütkärelgän referendum näticäsendä saylawçılarnıñ 56 protsentı AB Konstitutsiäsen qabul itmäwlären belderdelär. Fransiä saylawçılarınıñ AB-en tөzüçe häm kөçle partnerı bularaq şundıy ber cawap birüläre AB-nä orım buldı. Fransiädäge saylawçılar şulay itep xөkümätneñ politikalarına, artqan eşsezlekkä, AB-neñ tağın da kiñäyewenä, yäğni Tөrkiäne AB-nä ağza itep aluğa qarşı çıqtılar dip bäyälänä. Referendum näticäse bilgele bulğaç uq Premier Raffarin urnınnan çigende. Prezident Chiraq anıñ urnına Villepinne bilgeläde. Ul da berençe bularaq eşsezlek belän kөräşäçägen iğlan itte. 1-nçe İyündä isä şunduq referendum Hollandiädä ütkärelde. Saylawçılarnıñ 60 %-tınnan artığı saylawlarğa qatnaştı, şularnıñ 62-63 %- AB Konstitutsiäsen kire qaqtılar. Inde bu Hollandiä xөkümätenä bik zur basım digän süz. Biredä dä “yuq” dip tawış birüçelärneñ 40 % Tөrkiäneñ AB-nä ağzalığına qarşı buluçılar ikän. Premier Balkenende näticädän bik küñelsez qaluwın belderde.

Tege yaqtan Almaniä parlamentı AB Konstitutsiäsen qabul itkän bulsa da, waqıtınan elek ütkäreläçäk saylawlarda xakimiätkä menäçäk dip uylanılğanXrestain Demokrat Berlegeneñ citäkçese Merkel dä “Fransiädäge referendumnıñ näticäse Tөrkiä turındağı teoriäbezne rastladı” dip belderde. Ul häm anıñ partiäse Tөrkiäne AB-nä almıyça, añarğa mäxsus ber statut birü belän çiklänüne taläp itä ide. Qısqası şuşı täräqqiätlär Ankaranı boçıdı, birjada aksiä bäyäläre tөşte. Tөrek aqçası häm çit il aqçaları arasındağı almaşu kursına tiskäre yoğıntı yasadı.

Bu atnada bigräktä awıl xucalığı eksportçıların borçığan mөhim ber täräqqiät Rossiäneñ Tөrkiädän yäşelçä häm mäyvä importın tuqtatuwı buldı. Taraflar arasında bu mäsäläne çişü buyınça sөyläşülär başlandı. Tabigi Russiägä eksport yasağan xucalıqlar zian ittelär. Ämma Tөrkiäneñ üz bazarında yäşelçä häm mäyvä bäyäläre kimüwe xalıqnı şatlandırdı.

28 Mayda İstanbulda Qazan-nıñ tөzelüwenä 1000 yıl uñayı belän ütkärelgän simpoziumnan soñ bu atna azağında Tatarstannıñ väkalätle wäkilçelege 4 Yün şimbä kөn İstanbulda Sabantuy ütkärä. Şuñarğa Tatarstannan sänğätkärlär, kürenekle şäxeslär häm İstanbulda atna urtasında ütkärelgän Tөrki Balar Bäyrämenä qatnaşqan Tatar Balaları da qatnaşlar. 1 Yündä İstanbul Ali Sami Yen stadyumında Prof. Turan Yazğannıñ “Tөrek Dөnyası Tikşerenüläre Fondı” tarafınnan Tөrki Balalar Bäyrämeneñ bıyıl 11-nçese ütkärelgän ide. 5 Yün Yäkşämbe kөn isä Eskişehirdä Sabantuy ütkärelä.

Äxtäm İbrahim, İstanbul
XS
SM
MD
LG