Accessibility links

шимбә, 3 декабрь 2016, Казан вакыты 01:27

İranda yaña prezident saylandı: AQŞ-İran mönäsäbätläre qaysı yaqqa üzgärer?


İranda yaña prezident saylanğannan soñ Quşma Ştatlar belän İran arasındağı mönäsäbätlärdä yaña çor başlana. Üzen reformaçı dip tanıtqan prezident Möxämmät Xattami waqıtında da bu mönäsäbätlär ciñel bulmadı. Xäzer isä aña almaşqa qırısraq säyäsät alıp baraçaq dip sanalğan Mäxmüt Äxmädinecad kilde. Düşämbedä Amerikan prezidentı George Bush, İrannıñ atom qoralğa iä buluın qabul itep bulmıy dide. Ul şulay uq İranda ütkän saylawlarğa tänqit belderde. Amerika-İran mönäsäbätlären alda ni kötä?

Saylawlardan soñ ütkän matbuğat oçraşuında İrannıñ yaña prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad, Tährannıñ Quşma Ştatlarğa qarata mönäsäbäte distä yıllar buyına açıq häm ezleksez bulıp qala, İran köçle däwlät häm ul Amerikağa möxtac tügel, dide. Alğa taba, Amerikanı telgä almıyça ğına ul süzlären beraz yomşartırğa buldı:

"Bez İslam Respublikası häm İran xalqına doşman bulmağan här däwlät belän diplomatik mönäsäbätlär urnaştırırğa äzer. Bezneñ belän mönäsäbätlär urnaştırırğa teläwçelär üz säyäsätlären açıq itep iğlan itergä tieş."

Äxmädinecad''nıñ bu süzläre Quşma Ştatlar belän dä mönäsäbätlärne yaxşırtırğa äzerlekne añlatamı? Washingtonnıñ Cato institutında saqlanu häm tışqı säyäsät belgeçe Ted Carpenter bu sorawnı kiresençä quyarğa kiräk di:

"İran xökümäte Quşma Ştatlar belän eş iterä telärme-yuqmı, bez monı belmibez, häm eş anda da tügel. Minemçä, Bush administratsiäse üze bu xökümät belän eş itergä telämäs. Ul anı qadimçelärneñ soñğı uñışı dip sanıy."

Bush administratsiäse İran qadimçeläre Äl-Qaidä belän elemtädä tora, häm dä Äxmädinecad xökümäte atom programmasın däwam iter dip borçıla. Ämmä Carpenter süzlärençä, Bush administratsiäseneñ İran turındağı mäglümätläre tögäl bulmasqa mömkin, çönki alar nigezdä İran dissidentları häm sörgendäge keşelärdän alınğan. İke yıl elek Ğiraq turında şikle mäglümät tuplap Washington awır xäldä qalğan ide.

Sörgendäge törkemnär belän eş itkändä bik saq bulırğa kiräk, alar uqımışlıraq, kübese şähärlärdä tora, läkin alar ildäge qalğan xalıqnı wäkillek itmi häm dä bez uylağanğa qarağanda küpkä zäğifräk, di Ted Carpenter.

Ä menä Saqlanu häm däwlät departamentında elekke küzläw belgeçe Anthony Cordesman, Äxmädinecadnıñ tışqı säyäsäte qaya taba baraçağın äytergä äle irtä di. Äxmdinecad turında älegä bik az mäglüm. Mäcles belän yä isä ilneñ ruxaniları belän ul niçek eş iter, äytüe qıyın. Älegä şul saylaw aldı kampaniäse waqıtında äytkännärdän çığıp qına närsäder farazlap bula. Anthony Cordesman:

"Älegä şunı äytep bula, Äxmädinecad Quşma Ştatlar belän mönäsäbätlärne yaxşırtırğa kereşmäde. Xättä kiresençä. Berençedän, wazğiätne üzgärtü ciñel tügel. İkençedän, ilneñ yuğarı ruxanie ayatolla Xömänei monı telärme? Prezident bit töp citäkçe tügel. Töp qararlarnı Xömänei qabul itä."

Cordesman süzlärençä, älegä qädär Tähran merı bulıp eşlägän Mäxmüt Äxmädinecad''nıñ üz tışqı säyäsäte äle bulmasqa da mömkin. Matbuğat oçraşuında yasalğan häm qırıs häm yomşaq belderülär näq şul turıda söyli. İxtimal älegä ul nindi dä bulsa üzgäreşlär başlarğa äzer tügel. Washingtonnıñ moña nindi cawap qaytaraçağın belep betermi. Belgeçlär fikerençä, Quşma Ştatlar belän İran arasındağı mönäsäbätlär nindider ber yünäleş alğançığa qädär äle şaqtıy waqıt ütäçäk.

-Ali Gilmi
XS
SM
MD
LG