Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 07:33

"Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?" Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT (4. öleş)


Xaylardağı tatarlar sanı artu belän 1906 yılda ber ük waqıtta mäçet häm mäktäp bularaq qullanılırğa tieşle cämğıät öçen bina satıp alına. Oyıştırılğan cämğıät xätta Öfe Diniä Näzäräte tarafınnan da tanılğan ide. 1909-1917 yıllar arasında “Mäxällä Mötäwwäliläre (aldınğı äğzäläre)” cämğıät eşlären citäklädelär. Rusiädäge inqilabnıñ yoğıntısı astında “Milli Şura” oyıştırıldı. 1919 yılda isä “Xaylar törek-tatar möselmannarınıñ milli idaräse” qorıldı. 1919 yılda uquçılar sanı artu belän yaña mäktäp binası salındı. 1925 yılda isä 400 keşelek ber mäçet binası da tözelde. Bu mäçetne tözü 10 meñ kömeş dollarğa tiñ buldı.

Xaylar mäktäbendä 1909 yılda barı tik 8 uquçı bulsa, 1917 yılda inde 52gä citte häm bu mäktäp 5 sıynıflı buldı. Tärbiä-uqıtu eşläre “Eçke Rusiä häm Seber möselman törek-tatarları millät mäclese” qabul itkän tärbiä-belem birü programması nigezendä alıp barıldı. 1919 yılda uquçılar sanı 72, uqıp beterüçelärneke - 15кä citte.

1929 yılda Qızıl Armiä Xaylarnı basıp alsa da, kire çigenergä mäcbür buldı. 1932 yılnıñ 5 dekaberendä Xaylarğa yapon ğaskärläre kerde. Şul räweşle totrıqlılıq urnaştı häm 1930-1939 yıllar arasında mondağı tatarlarnıñ tormışı tärtipkä salındı häm iqtisadi yaqtan şaqtıy uñışlı bardı. Cämğıätneñ “Yäşlär bülege”, “Äti-änilär komitetı”, “Möslimä (Möselman xatın-qızlar) bülege”, “Kitapxanä häm Uqu zalları bülege” häm “Xäyriä Cämğıäte” kebek bülekläre dä eşläp kildelär. Xaylarda yäşäwçe tatarlarnıñ sanı 1200 qadär citte, biş sıynıflı mäktäptäge uquçılar sanı da yözgä qadär arttı. İke möselman ziratında kümelgännärneñ sanı 1950 yıllarda 700 qadär citte. 1950 yıldan soñ xalıqnıñ kübese Törkiägä küçte. Qalğannarnıñ ber öleşe 1954-1955 yılda Rusiägä qayttı. 1960 yılda Xaylarda barı tik 1 genä ğailä qaldı. Xaylarda imamlıq häm uqıtuçılıq eşen alıp baruçı şäxeslärneñ berse Xatıyp Xälidi (1893-1977) ide. 1919 yıldan başlap başta ber pärdäle, soñraq şaqtıy külämle p''yesalar säxnäläşterelde. 1945 yılda suğışnıñ Xaylar şähärenä dä kilep citüe näticäsendä Xaylar mäçete bötenläy yanğan, mäktäp binası da zıyan kürgän häm şaqtıy küpqırlı eşçänleklär kebek teatrlarnıñ eşçänlekläre dä axırına yaqınlaşqan ide.

1923 yılda Tokioda bulğan köçle cir teträwe xasil itkän xäläkät baytaq törek-tatarnıñ Koreägä küçep urnaşuwına säbäp buldı. Bälkem dä böten baylıqların yuğaltqan tatarlar Koreänıñ Seul, Talğu, Pusan, İnçon häm Pxenyan kebek şähärlärenä küçep, biredä waq säwdä eşläre alıp bara başladılar. Seulda Ğabdulla Xalim häm Loqman Söläyman, Pusanda Wäli Möxämmäd, Talğuda İsxaq Aqçura häm Gabdulla Cudi, Pxenyanda Xafiz Morat häm İnayätulla Morat kebek keşelärneñ kibet totuları mäğlüm. Barlığı 60 çaması keşe. Kibetlären üz isemnäre yä isä Altay, Nur, Qazan, Kama, Baykal kebek tuğan yaqların iskä töşergän isemnär belän atıylar ide. Bu kibetlärdä Yaponiädan kiterelgän kiem-salım, tuqıma häm öy cihazları kebek tawarlar satıla ide. Bu kibetlär köne buyı, irtänge 5-6-lardan başlap, tönge 11-12-lärgä qädär açıq ide.

1926 yılda Koreädäğı törek-tatarlar Gabdulla Nogman isemle beräwgä ike qatlı bina alsın dip aqça birälär. Ul da kereşendä cielışlar ütkärä alırlıq zur zalı häm byuro bülmäläre, ikençe qatında isä mäçet häm uquçılarğa sınıyf bula alaçaq bülmäläre bulğan ike qatlı ber bina satıp ala. Bu binada açılğan başlanğıç mäktäptä isä Zäynäp Räxim, Raziä Däwlätkildi, Xalidä Qamay häm Gabdulla Xaqim isemle uqutuçılar balalarğa belem birä başlıylar. Seulda urnaşqan bu cämğıät binasında berençe bularaq Gabdelkärim Räxim imamlıq wazıyfasen ala. Şunnan soñ çıratı belän Gabdulla Xaqim, Gabdelxak Nogman, Möxämmäd Zarif Yanğuraş häm Ğarifulla İzzät bu wazıyfanı ütilär. Pusanda isä Wäli Möxämmäd mullalıq itä ide. Tatar ziratı isä tik Seulda buldı. İkençe dönya suğışınnan soñ 1945-1950 yıllarda biredäge tatarlarnıñ hämmäse yä Törkiä yä isä AQŞ-ğa küçtelär.

Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT-neñ “ Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” isemle xezmätennän özeklär tıñladığız. Däwamı kiläse tapşıruwıbızda.
XS
SM
MD
LG