Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 13:24

“Azatlıq” irekkä susağannarğa kiräk


1iyül – “Azatlıq” radiosınıñ berençe tapqır efirğa çıqqan köne ikän. Bu turıda bezgä televideniedä eşläwçe kollegalarıbız şaltıratıp äytte. Söylägez äle dilär niçek açılğan ul radio häm xäzerge waqıtta doşman awazı nigä kiräk. Yäğni törle radiostansiälär, televidenie kanalları, gäcitlär distäläp, xätta yözläp bezneñ yortlarıbızğa, küñellärebezgä mäğlümat taşıp torğanda yartı ğasır elek açılğan çit il radiosınıñ ni xacäte bar? Nindi maqsat belän sezne yalladılar, inde xäzer närsäne cimerergä mataşasız diüçelär dä bar.
İñ başta şunı äytik. “Azatlıq” radiosı ul tatar, başqort millätläreneñ telendä, alarnıñ mädäniäte, tarixı, bügenge demokratiä xällärendä qatnaşuı turında söyli torğan radio. Ul “İrekle Yevropa – Azatlıq” dip atalğan utızlap teldä söyli torğan radionıñ ber bülege, tatar-başqort redaksiäse. Rus, ukrain, belorus, rumın, qazaq, üzbäk, gruzin, ärmän, farsı, ğäräp, urdu häm başqa tellärdä yañğırağan tapşırular arasında bezneñ tuğan telebezdä dä yañğırıy torğan tapşırular äzerlänä. Ğomumi säyäsi çığanaqlar urtaq bulsa da, här redaksiä üzençä söyli. 1952 yılınıñ berençe iyülendä efirğa çıqqan rus telendäge tapşırular üz yulınnan bara, ä tatarlarnıñ, başqortlarınıñ üzläreneñ awırtqan cirläre dä, quanıçları da başqaçaraq bulırğa mömkin.
Anıñ xikmäte şunda – distä häm yöz million keşe söyläşkän tellär belän bergä bezneñ dä telebezdä tapşırular sputnik häm kosmos yärdämendä efirğa çığa, internet aşa taratıla. “Azatlıq”nıñ barlıq tellärdäge tapşıruların cirle stansiälär aşa da retranslyatsiälilär. Menä şuşı cirle efirda qabat yañğırata torğan retranslyatorlarnıñ sanı öç yözgä yaqın. Dimäk, öç yöz töbäktä ber dä qurıqmıyça üz antennaları aşa “Azatlıq”nı üz töbäklärendä yäşäwçelärgä işetterälär. Dimäk, bu tapşırular kiräk häm alardan berkemgä dä zıyan yuq. Zıyan bulsa, anıñ külämen häm kemgä qortqıçlıq yasaluın yazıp cibärgän bulırlar ide.
İkençe xikmät şul –“Azatlıq” radiosınıñ iñ yuğarı maqsatı häm xıyalı - yabılu. Äye, oyışma häm mäğlümat oyışması bularaq yuqqa çığu, tarixta qalu maqsatı belän eşlibez. Aprel' ayında “Azatlıq”nıñ törle töbäklärendäge bülekçäläre kiñäşmäsendä bezneñ öçen iñ zur ciñü nindi digän sorawğa cawap ezlädek. Qaysı äytä kommunizmnı botarlap taşlaw, ikençeläre terrorizmnı ciñü turında uylıy, öçençeläre – başqa mäğlümat çaraların uzıp kitü turında xıyallana. Ä iñ döres cawap şul ikän – mömkin qädär kübräk keşeneñ ixtiacın qänäğätländerü, alarnı cälep itü häm al'ternativ, östämä mäğlümatqa ixtiacnı yuqqa çığaru. Yäğni cirle mäğlümatnı çığarıp xaqiqät'ne açıqtan açıq söyläşä başlasaq, keşelär fatir, it, kolbasa belän genä tügel, hiçyuğı kiräkle mäğlümat belän tuq häm qänäğät bulsa şul bik citkän bulır ide. Menä bit yözlärçä, meñnärçä mäğlümat kanalları söyläp tora, ä televidenie cirneñ tege yağındağı mäğlümatnı söyläp, kürsätep tora, qayberäwläre xätta külmäk saldırıp ällä nindi urınnarın da ozaq itep kürsätä, qolaqqa säyer itep işetelgän muzıka qıçqırta, keşe quış suğışnı tönnär buyı tamaşa itterä. Ä kiräkle mäğlümat citmi ikän. Äz genä ireksezlek, ruxi köçläw bulsa, keşe şunı sizä häm kiçlären kuxnya işegen yabıp, şkaf artındağı radiosın alıp, şıtır-şıtır digän tawışlar aşa berär döresräk xäbär ezli başlıy. Soñğı waqıtta mondıy xällär yışayıp kitte. Mäğlümat, xäbär küp ul, nu bit yış qına aldıylar yäki şomartalar, bigräk tä millät, xörriät digän närsäne onıtalar. Kemnärgä kiräk inde sineñ tatarıñ, tatarnıñ, başqortnıñ tarixı, ällä qayçan onıtıla başlağan bäyetläreñ. Qart-qorı yäşägän awıllardağı uftanular, alar bit kemgä dä aqça yäki xakimiät kitermi. Menä şul waqıtta millät häm xörriät turındağı xäbär bik tansıq ikän. Ä qayberäwlär üzläre dä nider äytergä teli, fikerlären, borçuların citkerergä tırışa. Näq 1июль könne “Azatlıq” radiosına xikmätle ber xat kilde. Konvert eçendä ber käğäz kisäge dä yuq. Ämma qom'yuter disketası bar. Bilgesez keşe Qazan byurosınıñ adresına kilgän disketasında bik xikmätle fikerlär äytkän. Tatarlarğa kemnärgä ışanırğa, kemgä ışanmasqa. Erotika, pornografiä, azğınlıqqa niçek qararğa. Dinnär, allahlar turında da yazılğan anda. Disketağa yazılğan soñğı bişençe xat milli televidenie turında. Äytergä kiräk, bik ğibrätle bäyälär häm täqdimnär anda. Şundıy aqıllı keşe şundıy aktual' fikerlär citkerep tä, avtor üzeneñ isemen yazmıy ikän, dimäk bu oçraqlı xäl tügelder. Bu säyäsi häm ictimaği ber äkämät. Anonim yäki isemsez fikerlär häm xatlar irekle cämğiättä bulmıy. Dimäk, al'ternativ, östämä xäbär cibärüçe radio kiräk. Bik kiräk.
Kolonizatorlar säyäsäte imperiäneñ çäçäk atuı, milli ğädellekneñ citmäwe turında sızlanu öçen genä tügel. Änä bit bu atnada nindi genä bäxäslär çıqmadı tatar cämäğätçelegendä. Qol Şärif mäçete açılğaç anda yañğırağan azan döres uqılamı, wahapçılıq fälän yuqmı. Bulsa, ni öçen yul quyıla bu eşkä? Menä şulay dip matbuğatta äläkläşü işetelep tordı. Qazanda yäşäwçe ber yäş ğalim saqal üsterä ikän. Eşlägän urınında aña bäylänä başlağannar ikän. Yäisä ğadi könçeleklär, däräcälär alu tiräsendäge ığı-zığı. İñ aqıllı, iñ sälätle millättäşlärebez nişli? Bilgele inde yä maqtawlı isem, yä däräcäle büläk alu, professor, akademik iseme, deputat mandatı yaulaw öçen millät häm fän turında bik tä aqıllı häm kinayäle mäqälälär yazalar, çığışlar yasıylar. Läkin äle bit xalıq ta bar. İñ ziräk millätpärvärlärebezne işetmägän häm añlamağan ğadi keşelär, salım tüläwçelär, çögender utawçılar, maşina, traktor remontlap mayğa batıp yörüçelär, ğomum läwkädä qızınuçılar. Alar da bit millättäşlär. Alarnıñ da balaları üsä, ğöref-ğadätlärebezne ullarına-qızlarına alarnıñ da ämanät itep tapşırası kilä. Qaya inde ul menä şul meñnär häm millionnar. Millät qaymağınıñ iñ yuğarı sortlarınıñ borçıluların belsäñ. Alar bit Tuqay bülägen, Musa Cälil, İsxaqi, Fatix Xösni premiälärennän ayırılmasqa da mömkin. Namaz uqığanda qulnı qayda totu, niçä bitle kitap çığaru turındağı bäxäslärdän dä yıraq alar. Menä şular barısı da, akademigı da, balta ostası da üzeneñ tarixi xälen, milli ixtiacın häm zamança yäşäw räweşen belsä, “Azatlıq” möğayın yabılır ide. Ä xäzergä bezneñ xıyal menä şularnıñ barısına da tawışlarıbıznı işetterü. Üzegez ni dä bulsa äytergä teläsägez, räxim itegez. Qazan 12 elemtä bülege 155 abonent tartması. Sezneñ xikmätle xatlarığıznı kötep qalabız.
Rimzil Wäli

XS
SM
MD
LG