Accessibility links

шимбә, 3 декабрь 2016, Казан вакыты 14:39

“Qazan utları”: Damir İsxaqov:“Bezne sanadılar”


İyülneñ öçençe atnasında “Qazan utları” jurnalınıñ 7 sanı basılıp çıqtı.

Şunı da äytep kitärgä kiräkter, şuşı iyül ayınıñ ber könendä kürenekle yazuçı, tatar ädäbiäte klassigı Mäcit Ğafurinıñ (1880-1934) yılda tuğan köne. Ul sotsial' tigezsezlekkä häm milli izügä qarşı çığa. Jurnalda Mäcit Ğafurinıñ “Küz salamın xalqıma”...digän isem astında basılğan ber şälkem şiğerläre birelgän. 1907 yılda latin grafikasında yazılğan şiğerläreneñ berse “Tatar cegetenä” yullanğan .

Jurnalnı qulğa alğaç ta, iğtibarnı cälep itkän tağın ber bik ähämiätle äñgämägä küz töşä. Ul da bulsa, Räfiq Yunısnıñ BTK BK räise urınbasarı , tarix fännäre doktorı, Ş.Märcani isemendäge Tarix institutı häm BTK BKnıñ etnologik monitoring üzäge citäkçese Damir İsxaqov belän bulğan äñgämäse birelä.

2002 yılda Rossiädä zur sanaw ütkärdelär. Başqalar belän bergä bez tatarlarnı da sanadılar. Annan bik ozaq isäplädelär. Nihayät, isäpläp betergännär buğay . Damir İsxaqov belän änä şul xaqta gäpläşmäkçe inde bez,- dip başlıy süzen äñgämädäşçe .Häm , süzne borınğı, Batıy zamannarınnan uq başlıyq äle dip ,“Berençe xalıq isäben alunı Altın Urdanıñ Bolğar olısında da , urıs olısında da mongol-tatarlar ütkärüe turında mäğlümat birüen ütenä. Xäzer bu äñgämädän sezgä özeklär uqıp kitärbez

“Äye, ХIII ğasırda. Xäzerge Rossiä cirendä berençe tapqır xalıqnı isäpkä alalar. Döres, ul zamanda böten xalıq tügel, yasaq tüläwçelär genä terkälä.”

Ä Rossiädä ütkärelgän xalıq isäben alularnıñ qaysı da bulsa yaqtan ayırılıp torğannarı barmı? Digän sorawğa Damir İsxaqovnıñ cawabı mondıy

“1897 yılğısı –döres itep ütkärelgäne. Şuñarçı böten xalıqnı tügel, salım tüläwçelärne genä isäpkä alğannar. Ämma monda da ber kimçelek bar äle - millätne tel buyınça bilgelägännär. Tuğan tel belän millät turı kilmäskä dä mömkin bit. Yevropada küptän inde millätne keşeneñ milli añı buyınça bilgelägännär. İsäp waqıtında tuğan telne dä terkägännär. 1926 yılğısı iñ şäp isäp alu bulıp sanala. Ä 2002 yılnı iñ qatı diskussiä tel mäs’äläsendä buldı. Ber törkem ğalimnär, “tuğan tel” digän grafanı alıp atıp, “tellärne qullanu” digänen quyarğa täqdim ittelär. Bu inde sovet çorındağı traditsiäne bozu ide, Rossiäneñ yaña yul belän üsüenä bäyle äyber ide. Mäskäw öçen tatarlarnıñ Tatarstanda 50процеттан kimräk buluı qulay. Ä monıñ iñ qulay ısulı- tatarnı bülgäläw” .

Tatarnı bülgäläwdä mäskäwlelär bik tırışsalar da, şulay da, mişärlärne tatarlardan ayırıp çığarırğa mataşunıñ mäğnäse bulmağan. Mişär bulıp yazıluçılar 500 keşedän artmağan . Ä menä keräşennär mäs’äläse niçek toruı turında Damir İsxaqovnıñ fikerläre

“25 meñgä yaqın keräşen üzen keräşen dip yazdırğan 10 meñgä yaqın keşe nuğaybäk bulıp terkälgän .Cämğısı 35 meñgä yaqın keşe bula . Keräşennärneñ real' sanınıñ unnan ber öleşe genä bu. Keräşen öçen iñ çeterekle mäs'älä ul –din. Dingä qağılışlı eşlärgä isä Tatarstanda qısu bötenläy yuq. ”

2002 yılda xalıq isäben alğanda iñ olı daw Başqortstanda buldı bit inde.

Başqortstanda küpme tatar başqort isäbendä utıra soñ digän sorawğa, bälki tögäl genä bügenge köndä sannar kiterep tä bulmıydır. Ä menä Damir İsxaqov bu sorauğa niçek cawap birä “ Başqortlarnıñ başqort tellese-912 meñ çaması.Häm tağın 449 meñ tatar telle başqort kilep çıqtı. Ütkän isäp alu belän çağıştırğanda ike tapqır diärlek küp bu. Menä şuşı tatar telle başqortlar eçendä tatar utıra dip uylıym min. Kim digändä yartısı tatar. Minem isäpläwlär buyınça, xätta 250-280 meñgä citärgä mömkin. Çınlıqta monda fal'sifikatsiä buldı. Tuğan tel turındağı grafanı telne qullanu turındağı grafağa alıştıru zur yalğışlar kiterep çığardı. Şuña kürä qayber mäğlümatlarnıñ oçı- oçqa yalğanmıy.

Şulay da, xalıq isäben alunı tatar öçen uñışlı dip sanarğa bulamı digän sorawğa cawap mondıy

“Tatarstan tarixında berençe märtäbä 50 protsent çigen üttek. 1959 yılda Tatarstan tatarları 1 mln 345 meñ bulsa, xäzer bu san- 2 mln 18 meñ. Yäğni berençe märtäbä 2 mln çige ütep kitelde.” Nİ disäñ dä ciñü äle bu bezneñ. Tatarstanda küpçelekkä äyländek. Rossiädä ikençe urında nığıdıq, san yağınnan tulayım kimemädek. Häm äle berdäm , berböten tatar xalqı bulıp qaldıq.”

Qazan utları jurnalında Räfik Yunısnıñ tarix fännäre doktorı Damir İsxakov belän ütkärgän äñgämäsennän özeklärne Röstäm İsxaqi uqıdı, tapşırunı äzerläde

Mälikä Basıyr/

XS
SM
MD
LG