Accessibility links

пәнҗешәмбе, 8 декабрь 2016, Казан вакыты 03:23

"Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT (6. öleş)


Yaponiädä urnaşqan törek-tatarlarları (däwam)

İkençe dönya suğışında amerika bombalarınnan qotılğan bu mäçet soñğaraq cir teträwendä citdi däräcädä ziän kürde häm 1980-nçe yılda cimerelde. 1988-nçe yılda cire Tokio törek oyışması tarafınnan Törkiä Cömhüriätenä birelde. Soñında Törkiä belän başqa illärneñ tözeleş häm şäxeslärneñ yärdäme belän yaña Tokio mäçete salındı häm 2000-nçe yılnı 30-nçe iyün könne berençe comğa namazı uqıldı.

Yaponiä räsmi xaqimiäteneñ şundıy keçkenä cämğıätkä iğtibar kürsätüen asılda Yaponiäneñ İslam däwlätlären basıp alğanğa qadär bu din turında mäğlümat tuplarğa telägäwe belän añlatıp bulır ide. 1930 yıllarda här comğada Tokio İslamiä mäxälläse cämğıätenä kübese yapon säyäsi ofitserlar bulğan (Kempei) xärbilär kilä torğan häm alar yarım-yortı “kälimäi-şähädät” uqığannan soñ, alarnıñ möselman buluları turında dokument birelä torğan bulğan. Bu xärbilär soñraq İndoneziä, Singapur, Keçe Aziä häm xätta Qıtayğa kitep andağı möselman xalıqlarınnan mäğlümat cıyalar ide.

“Tokio İslam cämğıäte” 1941neñ noyäberennän soñ tulısınça yapon kontrole astına küçä. Tabiği yapon citäkçelege biredäge tatarlardan faydalanuıñ däwam itä. Gabdelhay Korbanali yäki Gabdürräşid İbrahimnıñ çaqıruwı buyınça Tokioğa kilgän ataqlı tatarlardan berese dä din ğalime Musa Yarulla Bigi (1875-1949) ide. Ul tarixta Korbanali äle Dairengä cibärelmägän (sörelmägän) bulırğa tieş. Biginıñ biredä ber nindi eşçänlek kürsätkän buluwı turında mäglümät yuq. Bälki 63 yäştä yaponça da belmägän ber şäxes öçen ällä nindi eş mömkinlege dä yuq ide. Ul da 1939-da suğış başlağaç ta Yaponiädan kitte.

Korea suğışı waqıtında Törkiä cömhüriäteneñ xökümäte Koreağa häm Yaponiäğa (Tokio häm Kobedäge xastaxanälärgä) kiterelgän törek xärbilärenä yärdäm itüçe tatar xatınnarı häm irlärenä törle medallär tapşırdı. Bu waqiğa asılda mondağı keşelärgä Törkiä cömhüriäteneñ watandaşlığı birelüenä dä säbäp buldı. 1938dä tözelgän Tokio mäçeteneñ 1986 yıldağı cir teträwendä ike divarı işelü näticäsendä Törkiä cömhüriäte monda yaña mäçet salırğa qarar birde häm 2000 yılda anı tämaladı. Çınlıqta isä bu mäçet salınğan cir Tokiodağı törek-tatarlarnıqı bulıp 1953 yılda törek watandaşlığı birelgännän soñ Törkiägä büläk itelde. Watandaşlıqqa iä buluçılarnıñ kübese Törkiägä küçep kildelär. Tokiodağı cämğıätneñ iseme dä “Tokio törek-tatarları”na alıştırıla. Tokioda 2004 yılda 30ğа yaqın tatar çığışlı (bolarnıñ qayberläre yapon-tatar qatış ğailälär) ğailä yäşi dip isäplänä.

Kobe şähärendä tağın da kübräk sanda tatarlar yäşägän, 1930 yıllarda alarnıñ sanı 600gä yaqın bulğan. Kobe cämğıäte tärbiä häm ğibadät eşlärenä dä zur ähämiät birep, 1935 yılda başqa möselmannar belän Kobe mäçeteneñ saluğa berençe bulıp kereştelär. Ber yıldan da äzräk waqıt eçendä tözü eşläre tämamlana. 1935 yılnıñ 11 oktäberendä 800gä yaqın keşe qatnaşında mäçet açılu tantanası uzdırıla. Açılu tantanasında çığış yasawçılar arasında Ğayaz İsxaqi da bar ide.

Mäçet İkençe dönya suğışında ameriqa xärbi hawa köçläreneñ bombalauları näticäsendä cimerelä. İmam Mad''yar Şämğuni 1938-dä wafat bulğaç imamlıq wazıyfasın 25 yıl buyına Xösäyen Killi alıp bara.

Ğayaz İsxaqi 1933 yılnıñ oktäberendä ikençe kilüendä Tokioda tağın ber tatar mäşhüre Qadıy Abduräşid İbrahim (1857-1944) yäşi ide. Küpqırlı şäxes Abduräşid İbrahim da 1908 yılda berençe tapqır Yaponiägä kilgän ide, läkin ul waqıtlarda Yaponiädä, tatarlar belän küreşüe turında hiç mäğlümat yuq. Anıñ ikençe kilüe isä İsxaqidan berniçä atnağa irtäräk.

1933 yılnıñ oktäbere. Ğayaz İsxaqi ni däräcädä millätçe bulsa, Abduräşid İbrahim häm anı monda çaqıruçı Tokio cämğıäteneñ mödärrise häm imamı Qorbanğali dä şul däräcädä islamçı idelär. Yäğni bu qapma-qarşı polyuslarnıñ qarşılıqqa kilüläre qotılğısız ide. Qorbanğali Ğayaz İsxaqinı üzen täxetennän bärep töşerä alırlıq häm iñ azınnan da ikençe planğa küçeräçäk ber şäxes itep qabul itüe dä çınlıqta nigezsez tügel ide. Monnan tış Qorbanğalinıñ çığışı belän Başqort buluwı häm Russiäda çaqta cäditçelär belän bulğan ızğışları, bälkim İdel-Ural ideyäsına qarşı çığuwı öçen citärlek säbäp bulğandır. Kötelgän xäl ozaqlamıy çınğa aştı.

Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT-neñ “ Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” isemle xezmätennän özeklär tıñladığız. Däwamı kiläse tapşıruwıbızda.
XS
SM
MD
LG