Accessibility links

сишәмбе, 6 декабрь 2016, Казан вакыты 13:18

"Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?" Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT (7. öleş)


Ütkän tapşıruıbızda Ğayaz İsxaqineñ Yaponiädä urtağa çığuwına tuqtalğan idek.

Başta Tokio cämğıäte tarafınnan bik dustanä qarşı alınğan Ğayaz İsxaqi “Yıraq Könçığış İdel-Ural Törek-tatarları Xäräkäte”neñ plannarı belän tanışa başlawğa, taraflar ayırıldı, yämsez küerenşlär dä bulıp aldı.

Ğayaz İsxaqinı yaqlawçılar yapon politsiäsennän tieşle röxsätlär alıp 1934 yılnıñ 2 fevralendä “Tokio İdel-Ural Törek-tatarlarnıñ Mädäniät Cämğıäte”n oyıştırdılar. Älbättä, bu kileşü Tokio Mäxällä-i İslamiäne häm anıñ räise Qorbanğaline şaqtıy borçuğa saldı.

Qobe şähärendä Yıraq Könçığıştağı tatarlar öçen ikençe şaqtıy zur ber waqiğa bulıp uza. Ğayaz İsxaqinıñ başlanğıçı belän Yıraq Könçığıştağı böten tatar cämğıätlären ber cirdä tuplaw maqsatı belän 1934 yılnıñ 9-12 may könnärendä törek-tatarlarnıñ Ğomum qorıltayı uzdırıla. Läkin qorıltayda qatnaşuçı delegatlarnıñ 42sе dä Tokio, Kumamato, Qurumi, Tayquyu, Kyoto, Qey-зёо, Fusan (ul waqıtlarda Koreanıñ bu ike şähäre Qey-зёо häm Pusan räsmi räweştä Yaponiäneñ xaqimiäte astında ide) kebek Yaponiä şähärlärennän kilgän ide. Qorıltayda 21 äğzadän toruçı “Milli Üzäk” oyıştırıldı. Dini, milli häm tärbiä-uqıtu mäsälälärenä qarata şaqtıy qarar qabul itelde.

Qorıltayğa böten Yıraq Könçığıştan da (Qıtay häm Mançurya) delegatlar kilä almağanlıqtan, şul uq yılnıñ awgust ayında “Ğomum Qorıltay”ın cıyu qararı birelsä dä, bu cıyılış barı tik kiläse yılnıñ fevralendä genä uzdırıla aldı.

Ozın waqıtqa suzılğan tırışulardan soñ Mançurya (Mançutigo) İmperiäseneñ zur şähärlärennän KKT yulı buyında Xarbin-Çangçun häm şähäre port Dalniy arasında urnaşqan Mukdenda Yıraq Könçığış İdel-Ural Tatar Möselmannarınıñ Qorıltayı uzdıru mömkinlege tudırıldı. Mukden, anda yäşäwçe tatarlar sanına qarağanda bik uñışlı uq bulmasa da, Qıtay, Mançurya, Korea häm Yaponiä şähärlärenä çağıştırmaça yaqın bulu säbäple, qorıltay urını itep saylanılğandır, küräseñ. Tağın ber säbäp itep monda ruslarnıñ az sanda buluı häm yapon xaqimiäteneñ qorıltay öçen bu cirlärne uñaylı dip sanawların bilgeläp ütärgä dä mömkinder. Niçek bulsa bulsın, 1935 yılnıñ 4 fevralendä Yıraq Könçığışnıñ dürt yağınnan da delegatlar Mukdenğa kilep cittelär. Qorıltayda delegat bulıp 40 şäxes qatnaştı.

Mukdenda “Oriental hotel''”dä säğät ikedä açılğan Qorıltayda Mukdendağı Yaponiä General'' Konsullığı arqılı Yaponiä imperatorına häm Mançurya Finanslar Bankı arqılı Mançurya imperatorına räxmät süzläre belän telegrammalar cibärelde. Monnan tış Törkiä, İran, Äfganistan, Ğaräbstan, Misır xökümätlärenä häm Mançuriäneñ Xsingan guberniäse başlığına qorıltaynıñ maqsat-burıçları yazılğan telegrammalar cibärelde.

Menä şul räweşle 1935 yılnıñ 4 fevralendä kiçke säğät tuğızda Ğayaz İsxaqi qatnaşında Qey-зёо Gabdelxak Nogman Körännän qayber ayätlärne uquı, monı din häm millät yulında şähit kitkännärgä bağışlawı belän qorıltay açıldı. Soñraq qorıltaynı alıp baruçı idaräçelek divanı häm särqatiplek äğzaları saylandı.

Yıraq Könçığışnıñ här ölkäsendä yäşäwçe İdel-Ural törek-tatarlar (İUTT) dini, milli häm mädäni tormışların Qorıltay qabul itkän 10 madäle Qorıltay qararı normalarına nigezläp alıp barırğa tieşlär dielä.

Un matdäle menä şul qararnı Qorıltay alqışlar belän qabul itte. Şunnan soñ Ğayaz İsxaqi çığış yasap qorıltayda qatnaşuçılarnı qotladı. Milli byudjet buldıru maqsatınan çığıp Milli Fond kvitansiäläre çığarılıp qısqa ber waqıt eçendä 2.640 yena külämendä aqça cıyıldı. Unber kön däwam itkän Qorıltayda şaqtıy ğına mäs''älä qaralğan häm şaqtıy ğına qarar da qabul itelgän ide.

Bu cıyılış Yıraq Könçığıştağı törek-tatarlarğa ayırım ber canlılıq häm rux birä. Qorıltaydan soñ Mukden cämğıäte delegatlar öçen kiçä ütkärä. Bu kiçädä dä çığışlar yasala. Çit il qunaqları öçen yapon, ingliz tellärenä tärcemälär yasala. Mukdenda 4-14 fevral'' 1935 yılda ütkärelgän, Yıraq Könçığışnıñ törle ölkälärennän kilgän qırıqqa yaqın delegatlar qatnaşqan İdel-Ural törek-tatarlarınıñ qorıltayına zur iğtibar birelüe matbuğatta çıqqan xäbärlärdän, cibärelgän täbrikläw telegramalarınnan häm qatnaşqan çit il wäkillärennän añlaşıla.

Qorıltayğa yapon xaqimiäteneñ törle wäkilläre dä qatnaştılar, Yaponiädäge İran, Äfganistan, Misır kebek möselman illäreneñ räsmi wäkilleklärennän dä qotlaw telegrammaları kilgän, cirle Qıtay häm Man''çu möselman zıyalıları da elemtägä kergännär, häm ayıruça, İdel-Ural säyäsi xäräkäte üze äğza bulğan Prometeynıñ äğzaları - uqrain häm gruzin millätläre wäkilläre qorıltayda şäxsän qatnaşıp, xätta qotlap çığışlar da yasadılar.Däwamı kiläse tapşıruwıbızda.
XS
SM
MD
LG