Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 19:52

Matbuğat közgesendä Qazannıñ 1000 yıllığı


Bu könnärdä Qazannıñ meñellığın bäyräm itügä bağışlanğan yazmalar çit il häm Rusiä gazetalarında häm, älbättä, Tatarstan matbuğatında ber-ber artlı çığıp tora. Härkem üzeneñ tä''sirläre belän büleşä. Küplär üz soqlanuın yäşermi häm şulay uq könläşep, xurlap, faş itep yazğan mäqälälär dä bar. “Matbuğat közgese” tapşıruında bez alarğa tuqtalmıyça milli üseş öçen ähämiätle häm ğibrätle fikerlärne genä sezgä citkerergä tırışırbız.

Uzğan bäyrämneñ iñ istälekle häm kötelmägän mizgelläre arasında Rusiä prezidentı V.Putinnıñ Qazan häm tatarlarnıñ, xätta Altın Urda däwläteneñ tarixtağı role turında äytkän süzläre buldı. Ğalimnär häm säyäsätçelär fikerençä, bu Rusiä prezidentınıñ tatar telendä çığış yasawınnan da ähämiätleräk. Çönki moña qädär “Altın Urda”, “Qazan xanlığı” digän süzlär barı tik fän dairäsendä genä häm nigezdä tatarlar tarafınnan ğına iskä alına ide. Räsmi çarada tatarlarnıñ tarixi däwlätlären däwlät başlığı däräcäsendä tanu bik küplärneñ küñelen yomşarttı. Tatar matbuğatında bu xäl dä sizelep tora.

Şul uq waqıtta, tatar yazmışınıñ qatlawlı häm kiläçäkneñ dä çeterekle buluın da, zıyalılar onıtmıy. “Şähri Qazan” gäzitendä publitsist Mäxmüt Äxmätcanovnıñ “Millät köçe - üzañda” yazması dönya kürde. Üz waqıtında Qazanda bulğan patşabikä Yekaterina ikençe , kürenekle rus demokratı A.İ.Gersen hb. Qazanğa yuğarı bäya birgän dip yaza avtor. Lenin, Dumadağı sotsial-demokrat deputatlar aldındağı çığışında “Här tatar awılında mäktäp bar. Uqı-yaza belmägän tatar balası yuq. Här un urıs awılınıñ bersendä genä mäktäp, läkin här awılda qabaq(çärkäxänä) bar digän tezisları bar. Uzğannı xurlawdan, ğayıplelärne ezläwdän fayda yuq, dip yaza avtor. Kürenekle rus tarixçısı N.İ.Vorob''yev äytüençä, Qazan xanlığınıñ ciñelüendä tatarlar üzläre ğayıple. Bu iñ elek alarnıñ berdämlege bulmawda çağıla. Monı raslawçı materiallar da bik küp di rus tarixçısı.

Däwläte bulmağan xalıqnıñ kiläçäge yuq, ul betäçäk, digän teoriä bar. Läkin bu teoriä mindä şik tudıra dip yaza mäqälä avtorı Mäxmüt Äxmätcanov. Qazan xanlığı basıp alınğaç, tatar milläten yuqqa çığaru öçen nilär genä eşlänmägän. Stalin zamanında millätneñ tamırına partiä balta belän çaptı - iñ zatlı zıyalılarıbıznıñ kübese atıldı, GULAGta çerede, din ähelläre yuq itelde. Milli üzañı yuğarı bulğan xalıqnıñ kiläçäge bar di avtor. Misalğa ul yähüd xalqın kiterä. Rim legionerları tarafınnan tuzdırılğan, ä annarı İkençe Bötendönya suğışınnan soñ yañadan ayaqqa basqan İzrail däwläteneñ citäkçeläre yäşeren kiñäşmä ütkärä. Yaña şartlarda xalıqnı niçek saqlap qalırğa digän mäsl''äläne quyıp alar ike qarar qabul itä. 1.Sin, yähüd keşese şunı onıtma - sineñ üz tuğan ileñ bar. Häm kiler şundıy waqıt, sin irekle Watanıña qaytırsıñ. 2.Sin qayda ğına bulsañ da, üz qäwemeñ keşesen yaqın tuğan itep kür häm aña yärdäm it. Menä şuşı ike retsept här yähüd balasına ana söte belän señderelä. Ä bezdä monıñ kirese küzätelä. Millätkä yöz belän borılırğa waqıttır. Bez - Rusiäneñ üzägendä urnaşqan töbäk, meñellıqnı bäyräm itkändä xalqıbızğa nihayät ğädel bäya birelde, anıñ tarixtağı asıl urını bilgelände, dip tämamlıy üz yazmasın publitsist Mäxmüt Äxmätcanov.

Qazannıñ meñellığı uñayınnan yazuçı Fäwziä Bäyrämova Qazannıñ başınnan altın tacı töşkängä 450 yıl bulsa da, däwlätsez şartlarda da millät üzen saqlap qala aluına da meñ şöker dip yaza. Yaña meñellıqta millät bulıp saqlanıp qalu öçen, tatar xalqı bügen öç altın bağanağa tayanırğa tieş - üz däwläteñ, üz dineñ häm üz teleñ, dip yaza avtor. Fäwziä Bäyrämova soñğı yıllarda milli universitet, latin älifbäse tiräsendä barğan bäxäslärgä üzeneñ borçuın belderä. Ul ayıruça dingä basım yasıy. Xalqıbız yañadan imanğa qaytsın öçen, xaramğa batqan tormışınnan ayırılıp İslam dinen yäşäw räweşe itep alırğa kiräk. Ä monıñ öçen däwlät däräcäsendä eş alıp baru mäcbüri, dip yaza mäqälä avtorı. Ni qızğanıç, tatar tormışınnan ana telebez kitep bara. Ul xätta Tatarstanda da çın mäğnäsendä däwlät tele bulıp kilä almadı. Qazan da üzeneñ meñ yıllığın, nigezdä, urıs telendä qarşı aldı. Tel yuq ikän, millät tä yuq. Tel ul Allahtan ämanät häm bez anı zaman axırına qädär saqlarğa tieşbez, dip yaza Fäwziä Bäyrämova.

Xäzergä tatar jurnallarınıñ meñ yıllıq bäyräm ütkännän soñ äzerlängän sannarı çığıp ölgermägän. Bu comğada uquçılarğa “Tatarstan” jurnalınıñ 9 sanı kilep citte. Anda Qazan bäyräme könnärendä yasalğan räsemnär, Rusiä, Tatarstan, Qazaxstan prezidentlarınıñ çığışları, Mäskäw belän Qazan mönäsäbätläre turında analitik yazmalar, Fatix Ämirxan turında yaña mäqälä, Kulikov suğışınıñ tarixta çağılışı häm başqa yazmalar bar. Qazannıñ meñ yıllığı, annan soñ tuğan fikerlärneñ matbuğat közgesendä çağıluı äle yaña kürenä genä başladı.

Albina Zäynulla

XS
SM
MD
LG