Accessibility links

сишәмбе, 6 декабрь 2016, Казан вакыты 22:52

Här keşe ber ük däwlättän – balaçaq ilennän


Häm bu ildä balalar belän bergä alarnıñ iñ yaqın dusları qurçaqlar da yäşi. Keçkenä bala üz qurçaqlarına iñ yaqın dus itep qarıy, alarğa ışana, alar belän bergä yäşi, çönki qurçaqlar häm uyınçıqlar sabıynıñ küñelendä yäşägän äkiät dönyasın çın häm canlı itep kürsätä. Ä inde qurçaqlar keşe yäki qoş, canwar, xätta, östäl urında bulıp söyli, cırlıy başlasa, qızıqlı xikäyälär surätläsä, busı inde balançağa öçen zur bäxet.

Şuña kürä härkem balaçaqta qurçaq teatrın ber genä kürsä dä, anı hiç onıtmıy. Qurçaq teatrınıñ canlı qaharmannarı, cır häm iyülläre, söyläşü räweşläre balanıñ xäterendä qala anı tuğan telgä, milli ruxqa öyrätä. Ni qızğanıç, soñğı yıllarda tuğan teldä uynawçı milli qurçaq teatrı iğtibardan çittä qala. Ölkän buın millättäşlärebezneñ härqaysı diärlek tatarça söyläşkän qurçaq teatrın yaxşı xäterläsä, yäşlär häm balalar üzläreneñ milli teatrları buluın belä mikän? Ällä inde mul'tfil'mnar, räsemle kitaplar, komp'yuter uyınnarı qurçaq teatrına bulğan ixtiacnı qısrıqlap çığıra? Alar bit qağidä bularaq teatr telendä milli syujetlarnı taswirlamıy.

Dimäk, qurçaq teatrınnan mäxrüm bala millätennän, yämle balalığınnan da ayırıla başlıy tügelme? Menä şundıy sorawlar belän min Qazannıñ Sukonqa bistäsendäge qurçaq teatrına kittem. Pänceşämbe könne älege teatr üzeneñ 72 sezonı açtı. Elekke çirkäw binasında urnaşqan bu teatr äkiät yortın xäterlätä, üze dä “Äkiät” dip atal. Monda sänğät'kä tuğrı, balalarnı yaratuçı, fidaqär artistlar, rässamnar, qurçaq häm kostyum tegüçelär eşli.

Yıl sayın 10 artıq yaña spektakl'ne balalarğa kürsätü, tamaşalarda ğomümkeşelek, tatar milläte, Qazan, Tatarstan tösmerlären citkerü niqädär möhim ikänlege äytep torası da yuq. Küptän tügel Qazan qurçaq teatrı Finländiädäge xalıqara qurçaq teatrları festivalendä qatnaşıp, “Qamır – batır” spektaklen tatarça uynağan häm törle millät tamaşaçıların, sänğät belgeçlären soqlandırğan. Xäzerge zamanda zur bulmağan xalıqlar telendä qurçaq teatrı kürsätü ul, bik qäderle häm güzäl ber küreneş ikän. Bu qurçaqlar tormışın Tatarstanda häm tatar töbäklärendä yäşäwçe bik küp balalar häm ata – analar yaxşılap belmi ikän, busı bik ayanıç xäl. Äydägez äle böten cir şarında berdän-ber tatar qurçaq teatrı belän yaqınnan tanışıyq. Millätebezneñ ütkäne dä, kiläçäge dä, sänğät häm tärbiä çarası da menä şuşı xıyalıy, äkiäte dönyanı saqlawçılar belän bäyle. Teatrınıñ direktorı Roza xanım Yapparova belän äñgämäbez çit ilgä säyäxätne iskä aludan başlandı. Çönki bu bik qızıqlı qurçaq teatrı däwlät çikläre aşa yıraqlarğa bik siräk çığa.

G.Ş. Küptän tügel sez Finländiädä bulıp qayttığız häm anda qurçaq teatrlarınıñ xalıqara festivalendä qatnaştığız. Şul turıda tulıraq söyläp kitsägez ide.

R.Y. Törkiädä fin – törek cämğiäte eşli häm älege festival'ne dä alar oyıştırdı. Alar bezneñ teatr turında İnternet aşa belgännär häm festival'gä çaqırdılar. Bu xalıqara “Pinokio” festivale dip atala. Anda bez “Qamır batır” digän tatarça spektakl' kürsättek. Bezdän qala, anda Abxaziädän, Şvetsiädän häm Finländiäneñ bik küp kenä şähärlärennän qurçaq teatrları qatnaştı. Tamaşaçılar bezneñ spektakl'ne bik yaratıp qabul ittelär.

Äytep kitärgä kiräk, bezneñ bu Finländiägä baruıbızda Sankt – Peterburg şähärendä yäşäwçe Fayzraxman Gafurovnıñ öleşe bik zur. Peterburgqa qädär bez poyızda bardıq, annarı Fäyzraxman bezne qarşı alıp, tönge säğät öçtä genä İsälmi şähärenä barıp cittek. Biş könnän soñ bez Xelsinki şähärenä küçtek.

G.Ş. Roza xanım, Xelsinki şähärendä bezneñ küp kenä millättäşlärebez yäşi. Alar da sezneñ spektakl'gä kilgännär ideme?

R.Y. Äye, alarnıñ kübese balaları belän kilgännär ide. Mine şaqqatırğanı şul buldı, Finländiädä torsalar da andağı balalar bik yaxşı itep tatarça söyläşälär. Qızğanıçqa qarşı, bezdä tatar gimnaziäläre, tatar klassları bulıp isäplänsälär dä, Tatarstanda torsaq ta, tatarça yaxşılap söyläşä almıylar, rusçanı quşıp söyläşälär. Kübese belmi. Ul bit inde ğailädän tora, dimäk äti – äniläre alarğa şundıy tärbiä birgän.

G.Ş. Finländiädä bik cılı qarşı alğannar, ä Qazanda balalar qurçaq teatrına yörime?

R.Y. Bolay bezneñ teatrnı balalar bik yarata. Bez ike teldä eşläwçe teatr bulıp isäplänsäk tä, älbättä bezdä kübesençä rus spektakl'lär. Rus spektaklen kürsätkändä zal 90 protsentqa tula, ä tatarçağa balalar bik az kilä. Bez atnağa ber tapqır tatarça spektakl'ne uynıybız. Bez ber genä kassa aşa satıp qaradıq, anda da 30 ğına keşe kilde. Şuña kürä bezneñ tatar truppası Tatarstan rayonnarı buyınça yöri.

G.Ş. Ä nindi avtorlar belän xezmättäşlek itäsez?

R.Y. Bezgä professional' dramaturglar yaza. Äytik, Tufan Miñnullin, Mansur Gıylyacev, Zölfät, Rawil Boxaraev, kompozitorlar Mäxsüdä Şämsetdinova, Luiza Batır – Bolğari, Rezeda Axiärova, Azat Xösäinov häm başqalar. Professional' yaqtan alar rus spektakl'lärennnän qalışmıy, ämma balalar rus spektakl'lärenä teläbräk yöri. Menä şundıy problema bar. Xäzer inde alğa kiteş zur. Tatar spektakl'lärenä klasslap balalar kilä, läkin menä ata - analar üzläre balaların alıp kilmi. Andıylar bar, läkin alar bik az.

G.Ş. Tatarça repertuarğa kilgändä nindi spektakl'läregez bar?

R.Y. Repertuarda bezneñ berniçä spektakl'. Näbi Dählineñ “Cırlap uzğan cäy”, Tufan Miñnullinnıñ bez 7 pe'ssasın quydıq. “Azat”, “Kärlä mäktäp balası”, “Yılan taw”, şulay uq Abdulla Alışnıñ “Ser totmas ürdäk” häm başqalar. Bügengese köndä bezneñ uynıy torğan 10 spektakl' bar. Böten respublikağa kürsätep çıqqannan soñ qayçaq repertuardan töşerep qaldırırğa da turı kilä. Çönki bez 270 yıl tarixı bulğan binada utırabız häm bezneñ kiemnärne, dekoratsiälärne saqlıy torğan urınnar yuq. Qurçaqlar muzey yasarğa da bernindi bülmälär yuq. Keşelärgä dä monda utırırğa urın citmi. Şuña bik küp qızıqlı spektakl'lärne satarğa turı kilä.

G.Ş. Finländiädän qaytqaç, sez Samarada qurçaq teatrlarınıñ “Salawat küpere”festivalendä dä qatnaşqansız ikän? Anda niçegräk buldı?

R.Y. Bez açtıq şulay uq anda tamaşanı Qamır batır spektakle belän açtıq. Zal şığrım tulı ide. Häm minem şunı äytäsem kilä, ägär dä başqa töbäklärdäge tatarlar bezne üzlärenä çaqırsa, bez räxätlänep şunda barıp andağı tatar balalarına tatarça qurçaq teatrların kürsätep qaytır idek.

G.Ş. Sezneñçä qurçaq teatrınıñ ähämiäte närsädä?

R.Y. Qurçaq teatrı – ul balalarnıñ iñ berençe tapqır teatral' sänğät belän oçraşuı. Bezneñ teatrğa balalar öç yäştän kilälär. Alarnıñ äle cannarı aq käğäz kebek bula häm anda närsä yazuıbız, niçek yazuıbız, bez niçek anı teatr sänğätenä ğaşıyq itäbez bu barısı da bezdän tora. Monda bezneñ teatrnıñ ähämiäte bik zur. İñ berençe qurçaq teatrı aqnı qaradan, yaxşını yamannan ayırırğa öyrätä. Spektakl'lär ul bit balanıñ küñel açuı ğına tügel, ä härber spektakl' üzençä tärbiäli. Qurçaq teatrları kübesençä äkiätlärdän tora, ä bit äkiätlärdä härwaqıtta yaxşılıq ciñep çığa. Keşelek uylap tapqan tärbiäwi çaralarnıñ barısı da spektakl'lärdä çağıla häm şuña kürä menä Balalar üzläre dä sizmästän äkiätkä kerep kitep üzläreneñ köçlärenä ışana başlıylar. Miña qalsa, kemnär bezneñ teatrlarğa yöri, alar sänğät'neñ başqa törlären dä yarata başlıylar. Älbättä andıy balalar uramda tärtip bozıp yörmilär. Ägär dä ata – analar häm qurçaq teatrınıñ ähämiäten añlasalar teatrğa iğtibar tağın da artır ide.

G.Ş. Qurçaq teatrı tağın nindi qıyınlıqlar belän yäşi?

R.Y. Qayçandır Robert Batulla bezneñ teatrda baş rejisser bulıp eşlägän häm ul uzıp qaldırğan. Qarap toram da problemalar haman da şul uq. İnde aña 30 – 40 yıl ütsä dä. Şul uq teatrnıñ kritikları yuq häm qurçaq teatrı belän şöğellänüçe ayırım ber keşelär yuq. Bügenge köndä teatrlarğa kilep, alarnı analizlanuçı keşelär yuq. Teatr turında bik az yazıla. Akterlar bit säxnä artında, alar kürenmilär. Qayberäwläre qartayğançı qurçaq teatrında eşli. Menä alar turında da yazuçılar yuq.

Menä yaldan çıqtıq qurçaqlarnı yasawçı eştän kitärgä dip ğariza yazdı. İnde tağın kem kitär dip toram. Çönki xezmät xaqları bik az, alarğa niçek eşliseñ dilär. Elek balalar häm komsomol oyışmaları bar ide, balalarnıñ buş waqıtların tutıru ğına dimäs idem, ä klasstan tış tärbiä belän şöğellänü yuq diär idem. Şuña kürä miña qalsa, balalar teatrınnan böten äyber başlana häm anıñ belän bik citdi şöğellänergä kiräk. Ul äle Lunoçarski revolyutsiädän soñ äle äytkän ide, böten yaxşı äyber balalarğa dip. Ä bezdä ul käğäzdä genä qala. Balalarğa iñ axırda iğtibar birelä bezdä.

Bezneñ iñ zur problema qurçaq teatrınıñ binası voenkomat belän yänäşä urnaşuında. Armiägä çaqırılış waqıtında monda mäxşär bula. Alar bezneñ tübädä dä sikerep yörilär, bezneñ yortqa kerep bädräf tä yasıylar, ike tapqır täräzälärne dä wattılar. Küz aldığızğa kiteregez balalar nindi kürşelär belän yäşi.

G.Ş. Problemalardan tış qurçaq teatrınıñ şatlıqları barmı soñ?

R.Y. Küptän tügel genä min baş rejisser belän mädäniät ministrı yanına barğan idem häm ul bezgä yaña bina tözergä kürsätmälär birde. Ägär dä ul bina salınsa, bu respublika öçen bik zur eş bulaçaq. Çönki qurçaq teatrınıñ binası da balalarnı tärbiälärgä tieş.

Qurçaq teatrına yärdäm häm iğtibar kiräk. Rusiäneñ törle töbäklärendä meñnärçä tatar balaları berwaqıtta da üz milläteneñ canlı qurçaq teatrınıñ kürmägän häm işetmägän. İke million tatar yäşägän Tatarstanda häm 400 meñ millättäşlärebez torğan Qazanda yuğarı zäwıqlı tatar qurçaq spektakl'lärenä üz balaların kiterüçelär bik az. Şunlıqtan, tatarça spektakl'lär atnağa ber tapqır, şimbä könne uynala. Küpme izgelek, ğibrätle xällär häm milli sänğät tä'sire balalardan çittä qala. 70 yıldan artıq eşlägän niçämä buın tatar keşeläre tärbiälägän milli äkiät yortı buşap qalsa, barıbızğa da bik küñelsez bulır ide. Bu yortnı saqlawçılar, yäşätüçelär üzläre dä milli qaharmannar bit. Borçılu häm ömet arasında yäşi bügen äkiät teatrı.

Gölnaz Şäyxetdinov

XS
SM
MD
LG