Андрей Гейм Рус хәбәрләр хезмәтенә (РСН) биргән әңгәмәсендә, Русиянең мине Сколковога эшләргә чакыруы турында ишетергә дә теләмим, дип белдерде.

“Сколково мине кызыксындырмый. Мин хәзер Русия ватандашы түгел, мин Һолландия ватандашы. Сез нәрсә, анда барыгыз да акылдан чаштыгызмы? Капчык тутырып алтын бирсәләр, йөгереп килер дип уйлыйсызмы?” диде Гейм.

Чыгышы белән Русиядән, хәзерге вакытта Британиянең Манчестер университетында эшләүче Андрей Гейм һәм аның шәкерте Константин Новоселов графен исемле матдә ясаган өчен сишәмбедә 2010 елның физика өлкәсендә Нобель бүләге ияләре дип аталды.

Русия рәсмиләре Сколково проектына зур өметләр баглый һәм аннан Русиянең Silicon үзәнлеген ясарга тели. Сколковоның халыкара хезмәттәшлек бүлеге җитәкчесе Алексей Ситников Нобель бүләге ияләрен бу проектта катнашырга чакырган иде.

Андрей Гейм 1958 елда Нальчикта туган. Мәктәпне тәмамлагач Мәскәү янындагы (Черноголовка) физика-техника институтына киткән. Сәләтле булуга карамастан, ике ел буена анда керә алмаган. Класс җитәкчесе моның сәбәбен Андрейның алман тамырлары белән бәйләп аңлата.

Институтны бетергәч, Андрей Көнбатыш, шул исәптән Манчестер университеты белән хезмәттәшлек итә башлый. Графенны Русиядә дә ясап булыр иде, - ди ул, - ләкин моның ихтималы – 1:1000.

Эксперимент ясау өчен җиһазлар кирәк. Англиягә килгәч шуны аңладым, анда алты ай эчендә эшләп булганны эшләр өчен Русиядә 10-20 ел кирәк. Калыргамы-юкмы дигән сорау үзеннән-үзе төшеп калды, ди Андрей.

Сколководан икенче Silicon үзәнлеге ясау ниятенә Андрей шикләнеп карый. Бу барып чыкмаячак, ди ул. Русия җитәкчеләре хәзер фәнгә зур акчалар вәгъдә итә. Ләкин, купшы шигарләр белән генә ерак китеп булмый. Коры урында яңа шәһәр күтәргәнче, инде булган институтларга, шул ук Черноголовкага акча бирсәләр, файдасы күбрәк булыр иде, ди галим.

Русия президенты идарәсе башлыгы урынбасары Владислав Сурков Андрей Геймның Сколково проектыннан баш тартуында куркыныч күрмәвен әйтте. “Гейм баш тартты. Ярый, бу аның хокукы. Аның урынына Жорес Алферов һәм Роджер Корнберг (АКШ) ризалык бирде. Димәк, Сколково файдасына 2:1” диде ул.

Кремльнең “соры кардиналы” саналган Владислав Сурков бу сүзләрен Казаннан йөреп кайтканнан соң, атнакич Русиянең сәнәгатьчеләр һәм эшкуарлар берлеге утырышында әйтте. Берлекнең президенты Александр Шохин Euraz Group башлыгы Александр Абрамовның Гейм белән бергә укыганын искә алып, “менә бит, бизнеска китмәгән булса хәзер ул да миллионер булыр иде, ә болай ул гади миллиардер”, дип шаяртты.

Русиянең Сколково проектына Татарстан җитәкчеләре дә өметләр баглый. Күптән түгел Сингапурга барып кайткан Татарстанның (иң яшь) информатизация һәм элемтә министры Николай Никифоров Казан белән Яшел Үзән арасында IT-авыл төзү ниятен белдерде.

IT-авылы Сколковоның филиалы булыр дип фаразлана. Кайбер белгечләр исә бу проектның Татарстанга кирәклегенә шик белдерә. Татарстанда инде болай да 9 технопарк, 4 сәнәгать паркы, Химград, 6 венчур вакыфы бар, ди алар. Бу проектларга зур акчалар, инвеcтицияләр кирәк.

Ахырсы, өмет – Көнбатышка. 10 октябрьдә Русиягә Калифорния губернаторы Арнольд Шварценеггер килә. Американың Silicon үзәнлеге нәкъ менә Калифорниядә урнашкан. Сәфәрнең максаты – Русия ширкәтләренә, шул исәптән Сколково проектына инвестицияләр кертү мөмкинлеген тикшерү.

Шушы сәфәр кысаларында Шварценеггер Казанга да киләчәк дип көтелгән иде (узган ел Казанга килгән Һиллари Клинтон кебек). Соңгы минутта “Терминатор” әфәнде бу ниятенән баш тарткан. Сәбәпләре китерелми.

Алай да Татарстанның инвестиция-венчур фонды башлыгы Айнур Айделдинов сүзләренчә, американ эшкуарлары, Шварценеггерсыз булса да, Казанга барыбер килеп, Татарстандагы инновация проектларында катнашу мөмкинлеген тикшерәчәк.

Андрей Гейм һәм Константин Новоселов бу бүләкне “графен” дип аталган матдә ясап чыгарган өчен алды.

Графен – бер атом калынлыгында үтә юка итеп җәелгән углерод тукымасы. Бу тукымага берничә сыйфат хас: беренчедән, ул җир йөзендә иң ныклы материал санала. Икенчедән, электр үткәрә. Өченчедән, үтә күренмәле.

Киләчәктә графен сизгер экраннарда, гомумән, электроника тармагында киң кулланыш табар дип көтелә.

Булачак Нобель иясен институтка алмаганнар

Андрей Гейм 1958 елда Нальчикта туган. Мәктәпне бетергәч, Мәскәү янындагы (Черноголовка) физика-техника институтына киткән. Бик сәләтле булса да, ике ел рәттән керә алмаган. Класс җитәкчесе Ольга Пешкова моның сәбәбен Андрейның алман тамырлары белән бәйләп аңлата.

2000 елда Андрей Нидерланд ватандашлыгын ала, исемен Андре дип үзгәртә. Британиянең Манчестер университеты белән хезмәттәшлек итә башлый.

Константин Новоселов – Андрейның шәкерте. Аңа ни бары 37 яшь (1974 елда туган). Ул Русия һәм Британия ватандашы. Шул ук Манчестер университетында эшли. Аның фәнни хезмәтләре нигездә графенны экспериментлар ярдәмендә тикшерүгә багышланган.

Нобель бүләге турындагы хәбәр Константин өчен шок булган. Иптәшләре андый ихтимал турында әйткән булса да, ул моңа ышанмаган.

Шушы ачышлары өчен галимнәр 10 миллион швед кронасы (1.49 миллион доллар) күләмендә акчалата бүләк тә алачак.

Дүшәмбедә 2010 елның медицина һәм физиология өлкәсендә Нобель бүләге Британия галиме Роберт Эдвардска бирелде.

Нобель комитеты сәркатибе Горан Һанссон сүзләренчә, Эдвардс уйлап чыгарган ясалма аталандыру ысулы кысырлыктан интеккән миллионнарча гаиләгә бала табу бәхетен бүләк иткән. Кембридж университетының мактаулы профессоры бу фәнни эзләнүләргә 20 ел гомерен биргән.

Роберт Эдвардс беренче күкәй күзәнәген 1968 елда аталандырган. Әлеге ысулны камилләштерү максаты белән ул гинеколог Патрик Септой белән хезмәттәшлек итә башлаган.

Пыяла савытта яралган беренче бала, Луиза Джой Браун, 1978 елның 25 июлендә туган. Бүгенге көндә андый балалар саны инде 4 миллионга җиткән.

Эдвард һәм аның хезмәттәшләре бу фәнни эшләре өчен төрле хөкүмәтләрдән, дини төркемнәрдән күпсанлы тәнкыйть сүзләре ишеткән.

1987 елда Ватикан ясалма аталандыруны ир белән хатын арасындагы “табигый” җенси берлекне бозучы әхлакка каршы гамәл дип игълан итте. Католик чиркәү Эдвардсның эзләнүләре аталандырылмаган орлыкларның кырылуына китерә, бу исә кеше гомерен өзүгә тиң дигән кисәтү ясаган иде.

Бүген Ватикан рәсмие Игнасио Карраско де Паула Нобель комитеты карарына тәнкыйть белдереп, аны “урынсыз” карар дип атады. Бу ысул ярдәмендә бала теләсә кемнән, шул исәптән дәү әнисеннән дә туа ала, бу инде башка сыя торган нәрсә түгел, диде ул Италиянең ANSA агентлыгына.

Роберт Эдвардс хәзер 85 яшьтә, хәле бик авыр. Нобель комитеты бүләк турында хәбәрне телефон аша аның хатынына җиткергән. Патрик Септой 1988 елда ук вафат булган. Билгеле булганча, Нобель бүләге үлгәннәргә бирелми.

Нобель бүләге ел саен имеш-мимешләр тудыра

Нобель бүләгенә намзәтләр исемлеге гадәттә сер булып саклана. Шулай да, кайчакта җиңүченең исемен алдан әйтүчеләр дә була.

“Svenska Dagbladet” басмасы бүген иртә белән Роберт Эдвардсны “иң ихтимал намзәт” дип язып чыкты. Нобель комитетының бер әгъзасы журналистларга бу фаразны укыгач шаккатканы турында сөйләде.

Нобель бүләгенең быелгы күләме 10 миллион швед кронасы ($1.49 миллион) тәшкил итә. Моннан тыш аларга диплом һәм алтын медаль бирелә.

Сишәмбе 5 октябрь көнне физика, 6 октябрь – химия, 7 октябрь – әдәбият өлкәсендә, 8 октябрь – тынычлык бүләге,  11 октябрь – икътисад өлкәсендә бүләк ияләре игълан ителәчәк.

“Марс-500” дип аталган фәнни эксперимент 3 июнь көнне Русия фәннәр академиясенең Медицина-биология проблемнары институында башланды. Бу сынауда дүрт илдән алты белгеч катнаша: өч русияле, бер итальян, бер француз һәм бер кытайлы. Шушы алты кеше махсус корылма эчендә 18 ай чамасы вакыт үткәрергә җыена.

Галәм корабына Кызыл планетага барып җитү өчен 250 көн кирәк булачак. 30 көн анда үтсә, кире Җиргә кайту өчен тагын 240 көн, димәк барлыгы шул 520 көн килеп чыга.

Шушы вакыт эчендә бу алты кеше корылмадан чыкмаячак. Проектның техник җитәкчесе Евгений Демин сүзләренчә, корылманың ишеге эксперимент беткәч, яисә берәр көтелмәгән хәл килеп чыкса гына ачылачак.

“Эксперимент берәр кешенең хәле начарайса гына туктатылачак. – ди Демин. – Югыйсә ул дәвам итәчәк, хәтта берәрсе үзе теләп аннан чыгарга карар итсә дә.”

Эксперимент корылмасы корычтан ясалган, үзара тоташкан аерым бүлмәләрдән гыйбарәт – сынау бүлмәсе, яшәү бүлмәсе, йоклау бүлмәсе, хәтта бакча бүлмәсе дә бар. Корылманың гомум зурлыгы 550 м³.

Бу алты кеше тышкы дөнья белән электрон почта ярдәмендә генә аралаша алачак. Чынбарлыкка якынрак итү өчен, хатлар 40 минутка соңарып киләчәк.

“Психологик проблемнар, Җир белән контакт булмау, үзара аңлашу, ябык бүлмә синдромы –
болар барысы да экспериментның өзелүенә китерә ала”, – ди Русия фәннәр академиясенең Галәм өйрәнү институты җитәкчесе Лев Зеленый.

Азык-төлек, эчәр су күләме халыкара галәм станциясендә шикелле чикләнгән булачак. Ягъни, аларны тулыландырып тору булмый. Бакчада күпмедер яшелчә үстереп булачак, ди Демин, ләкин бу оранжерея эксперимент бетүгә бер ай кала гына эшкә җигеләчәк.

Сынауда катнашучыларның тәүлеге сигезәр сәгатьтән өч өлешкә бүленә – йоклау, эшләү һәм ял итү вакытларына. Атнасына ике көн ял булачак, гадәттәнтыш хәлләр булмаган очракта. Ә андый хәлләр булачак, ди Демин, катнашучылар бу турыда алдан кисәтелмәячәк.

Җирдән китмичә генә Маска “барачак” экипажда барлыгы алты кеше – 38 яшьлек капитан Алексей Ситев, 32 яшьлек табиб Сухроб Камолов һәм 33 яшьлек галәм өйрәнүче Александр Смолиевский.

Калган өчесе чит ил ватандашлары – 31 яшьлек француз Ромэйн Шарле, 27 яшьлек итальян Диего Урбина һәм 27 яшьлек Кытай галәмчесе Ваң Юе.

Бу эксперимент Марс сәфәрен тулы күләмдә сурәтләгән беренче сынау булачак. Узган ел шул ук институтта 105 көнлек эксперимент уздырылды, ул уңышлы гына үтте.

Ә менә 1999 һәм 2000 елларда үткәрелгән сынаулар вакытында җәнҗал чыккан иде. Берсендә канадалы тикшерүче ханым русияле капитанның аны үбәргә маташуына зарланды. Икенчесендә экипажның русияле ике әгъзасы үзара тукмаша башлаган.

Марска җибәреләсе галәм корабын ясау эшләре хәзер АКШта да, Русиядә дә бара. Ләкин бу эшләр әлегә башлангыч хәлдә генә.

Марс планетасы Җирдән 55-400 миллион чакрым ераклыкта урнашкан, планеталарның орбитаның кайсы ноктасында булуына карап.

Шушы елның июнь ахырында Казакъстан башкаласы Астанада яңа уку йорты ачыла. Астананың яңа университеты дип аталачак бу уку йорты президент Нурсолтан Назарбаев исемен йөртәчәк һәм Һарвард, Оксфорд кебек югары дәрәҗәле университет булачак дип вәгъдә ителә. Яңа уку йортын оештыру эшендә АКШтагы Висконсин-Мэдисон университеты профессоры, милләттәшебез Юлай Шамилоглы да катнаша. Без аңа берничә сорау белән мөрәҗәгать иттек.

– Юлай әфәнде, мәгълүм булганча, сезнең университет АКШта казакъ телен укытучы бердән-бер университет булып тора һәм Астанадагы яңа уку йортын оештыру эшендә дә катнаша. Аңлатып китмәссезме, сезнең эшегез нидән гыйбарәт һәм бу яңа университет чыннан да “Казакъстанның Һарвард”ы булачакмы?

– Назарбаев университеты бик кызыклы бер күренеш. Аның Евразия буенча әһәмияте булырга тиеш. Безнең университетыбыз бу университет белән гуманитар һәм иҗтимагый фәннәр өлкәсендә стратегиялы хезмәттәшлек алып барырга әзерләнә. Киләсе атна бер делегацияне Астанага алып барам [әңгәмә сәфәргә кадәр алынган иде –  a.g.], анда бу эшне ничек оештыру турында утырып сөйләшербез. Мәсәлән, аларның укытучылары белән безнең укытучыларның арасында бәйләнеш нинди була ала? Без аларның профессорларын эшкә аларга, деканнарны билгеләргә тиеш булабыз.

– Бу университетта укыту нинди телдә булачак?

– Укыту инглиз телендә булачак. Американ системасына күрә, BA һәм BS (һуманитар һәм табигый фәннәр бакалаврлары), киләчәктә магистратура, хәтта PHD буенча да укыту булырга мөмкин. Укыту Америка система буенча булган өчен, технология фәннәрдән белем алган укучылар шул ук вакытта гомуми фәннәрдән дә дәрес алырга тиешләр.

Укыту программасында казакъ теле мәҗбүри булачак. Университетта укыган һәр кеше, чыгышы белән кем генә булса да, иң азында бер ел казакъ теленнән дәрес алырга тиеш булачак. Шулай ук Казакъстан тарихы буенча дәрес мәҗбүри булачак.

– Моннан тыш технология, фән юнәлешендә нинди фәннәр булыр дип көтелә?

– Минемчә, биология, биотехнология, компьютерлар, инженерлык фәннәренә күбрәк басым ясарга телиләр. Беренче елда инглиз теле програмы булачак, чын дәресләр 2011 елда башланыр дип көтелә. Укучылар беренче елда гомуми белем алырга тиеш: тарих дәресләре, тел дәресләре. Моннан тыш химия, физика кебек дәресләр булырга тиеш.

– Күпме студент укыячагы билгелеме?

– Соңгы тапкыр сөйләшкәндә биш йөз укучыны кабул итәбез диделәр. Димәк, дүрт елның ахырында ике мең – ике мең биш йөз чамасы укучы булыр.

– Бу университетта уку түләүле булачакмы?

– Сез моны дөрес кешедән сорамыйсыз. Мин моны төгәл белмим. Ләкин миңа беренче тапкыр аңлатканда шаккаттым, бу университетның 250 миллион долларлык вәкыфы булачак диделәр. Ягъни, бу дөньяның иң бай университетларының берсе булачак.

Икенчедән, Казакъстанның әле "Болашак" (“Киләчәк”) програмы бар. Бу програм нигезендә һәр ел Казакъстаннан читтә иң яхшы университетларда өч мең бала укый. Яңа университетта стипендияләр шул програм нигезендә бирелә ала.

Соңгы ишетүем буенча яңа стипендия программасы ачылган. Димәк, яңа университетта уку бушка булырмы, арзан булырмы, казакъстаннар өчен бушка, читтән килүчеләр өчен түләүле булырмы – анысын белмим.

[Соңгы хәбәрләргә караганда, Назарбаев университетында уку бәясе елына кимендә 12 мең фунт стерлинг булачак. Моны каплау өчен беренче иң яхшы 500 студентка дәүләт махсус стипендия булдыра. – a.g.]

– Юлай әфәнде, сез университетта эшләүче галим буларак әйтегез эле, шулкадәр зур күләмдә акча салып һәм чит ил белгечләрен чакыртып кына тиз арада югары дәрәҗәле университет оештырып буламы? 

– Бик дөрес сорау куясыз. Мәсәлән, Төркиядә күп йөрим, анда һәр күз ачканда, һәр күз йомганда яңа университет ачыла. Мин һәрвакыт сорыйм: “Китапханәгез бармы?” Мәсәлән, безнең Висконсин университетының китапханәсендә Шпилевскийның борыңгы Болгарстан турында китабын күрдем. [Шпилевский С.М. "Древние города и другие булгаро-татарские памятники в Казанской губернии", 1877 – a.g.] Аны XIX гасырдамы, әллә XX гасыр уртасында сатып алганнармы? Димәк, мин ул китапны күрер өчен кемдер аны йөз ел элек сатып алган. Китапханә университетның нигезе, факультетлар – икенче нигезе, ә биналар ул буш бер әйбер, аларны акыллы итеп тутырырга кирәк.

Алар [Казакъстан ягы] чит илдәге университетлар белән хезмәттәшлек алып барачакбыз, биш еллык контрактларга кул куячакбыз, диләр. Бу әле биш еллык кына түгел, кимендә егерме еллык эш булыр, диләр. Димәк, кимендә, моны аңлыйлар.

Без яңа корылган университетларны тикшердек, чит илләрдәге университетларның тәҗрибәсен файдаланырга тырышабыз, диләр. Минемчә, бу дөрес юнәлеш. Фән һәм технология өлкәсендә алар иң яхшы җиһазлар сатып алырга, иң көчле лабораторияләр корырга әзер. [Табигый фәннәрдә] бу чыннан да дөрес юл. Ләкин, иҗтимагый һәм гуманитар фәннәрдә интеллектауль капитал кирәк. Бу инде кешеләрдән тора. Моның өчен алар 10, 20, бәлки 30 ел дәвамында башка университетлар белән хезмәттәшлек алып барырга җыена.

– Укыту теленә килгәндә, дәресләр инглиз телендә алып барылачак, дидегез. Сезнеңчә, мондый университетны милли университет дип атап буламы? Гомумән, бүгенге көндә төрки халыклар өчен нинди университет кирәк: инглиз теллеме, әллә инде үз телләрендә укыткан университет төзеп карарга тырышырга кирәкме?

– Бу да бик катлаулы мәсьәлә. Беренчедән, алар чыннан да “милли” сүзен кушарга телиме, юкмы, анысын белмим. Икенчедән, бүген фән һәм технологиянең теле – инглиз теле. Киләчәктә дә шулай булыр. Казакъстан дөнья дәрәҗәсенә чыгарга теләсә, дөньядагы көчле университет оештырырга теләсә, ул рус телендә була алмый, казакъ телендә була алмый.

Русиядәге фәнгә каршы берни әйтергә теләмим, Казакъстанда да урыс телле университет ачарга мөмкинлек бар иде. Ләкин Казакъстан хөкүмәте моны уңышсыз тапты. Алар фикеренчә СССР системасыннан ераклашырга кирәк. Дөнья системасына керер өчен инглиз телле университет корырга кирәк. Ишетүемчә, хәзер Русиядә бу уңайдан, ни өчен эле Казакъстан инглиз телле университет ача, дип борчылучылар бар.

[Табигый фәннәрне инглиз телендә укыту кирәклеге турында Азатлыкка биргән әңгәмәсендә Татарстан фәннәр академиясе президенты Әхмәт Мазһаров та сөйләгән иде. – a.g.]

– Берничә ел элек Татарстан зыялылары да милли университет төзү фикерен күтәреп чыккан иде. Берничә концепция төзелде, шуларның берсен Сез дә тәкъдим иттегез. Ни аяныч, бу хыяллар тормышка ашмады, кәгазьдә генә калды. Сезнеңчә, моның сәбәбе нәрсәдә?

– Беренчедән, Казакъстан белән Татарстан арасында бер зур аерма бар. Казакъстанда казакъ телендә укыткан [совет чорыннан калган] көчле университетлар бар. Татарстанда андый нәрсә [милли университет] юк дисәк, дөрес булыр. Берничә ел элек милли университет турында сөйләшкәндә, мин Сезгә сүз биргән идем, президент Шәймиевтән рәхмәт хаты килсә, хәбәр итәрмен, дип. Ул хатның эле дә килгәне юк. Минемчә, ул теманы инде ябарга була.

Милли университет темасы бик катлаулы мәсьәлә. Казан белән хәбәрләшеп торырга тырышам. Минем аңлавым буенча, хәзерге дәвер бераз катлаулырак, чөнки федераль университет төзелә. Бу университет төзелгәндә, аңлавымча, Казан дәүләт һуманитар һәм педагогия университеты аның бер өлеше булып калачак. Исеме бәлки калмас, бәлки Татар һуманитар һәм педагогия институты буларак калырмы, монысын ачыктан-ачык аңлый алмадым.

Шундый фикердәмен, моны татар телле университет я институт буларак дәвам итәргә кирәк, һичьюгы саклап калырга. Моннан тыш тагын бер нәрсә турында борчылам, КДУның татар тарихы кафедрасы югалырга мөмкин. Федераль университетның киләчәге турындагы карарлар Татарстан кулыннан ычкынып китсә, бу да куркыныч булырга мөмкин. Бәлки киләчәктә янә милли университет мәсьәләсен күтәрергә кирәк булыр.

– Сез телгә алган федераль университетның яңа ректоры итеп Алабуга шәһәрнең элекке хакиме Илшат Гафуров билгеләнде. Университет халкының бер өлеше моңа каршы чыкты. Алар фикеренчә, Казан университеты кебек абруйлы уку йортын гади идарәче түгел, абруйлы галим җитәкләргә тиеш. Сезнең фикерегезчә, университетның ректоры кем булырга тиеш? Американ университетларда бу эш ничек куелган?

– Бу яңа ректор турында бик аз мәгълүматым бар. Экономика фәннәренең докторы булганын ишеттем. Ректор галим дә, менеджер да булырга тиеш. Университетларны берләштерү эшенең никадәр авыр булганны аңлыйм. Бу эшләрнең башында уңышсыз менеджер торса, ул да яхшы түгел.

Бездәге университет белән чагыштыру бераз авыррак. Күп илләрдә ректорлар сайлана. Безнең университетларда андый система юк. Факультетның деканы, университетның ректоры сайланмый. Ул башка университеттан килергә мөмкин. Моны факультетлар хәл итми. Профессорлардан торган комитет намзәтләрне тикшерү эшендә катнаша ала. Эмма, ахыр чиктә университетның идарә хәяте карар бирә, алар да профессорлар түгел, читтән килүчеләр.

– Милли университет концепциягез тормышка ашмады. Бәлки киләчәктә Астана университеты рәвешендә берәр университет корырга язар?

– Алла насыйп итсен. Без бу университет аша Казакъстанга гына түгел, бар төрки дөньяга, төрки халыкларга, шул исәптән, татарларга да хезмәт итәргә тырышабыз.

– Димәк, Сез бу университетны бар төрки дөньясына караган уку йорты итеп күрәсез?

– Бәлки, миннән башка шулай уйлый торган кеше юктыр. Әмма мин шуны аңладым, бу төрки дөньясында иң бай, элекке совет киңлегендә иң яхшы университетларның берсе булырга мөмкин. Дөнья стандартларына күрә бердән-бер яңа проект, төрки дөньясында иң мактаулы университет була ала. Безгә дә, татар дөньясына да файдасы тисен.

Татарстандагы җәмәгатьчелекнең игътибарын Тарих институты директоры Рафаил Хәкимов һәм Дума депутаты Фатих Сибагатуллин намзәте җәлеп иткән иде. Академиядә урыннарга дәгъва иткән галимнәр исемлеге берничә атна элек Казан газетларында басылып чыкты. Хәкимов та, Сибагатуллин да академиянең сишәмбе көнне булган гомум утырышында яклау тапты.

Татарстан президентының элекке сәяси киңәшчесе, әле яңа гына доктор диссертациясен яклаган Рафаил Хәкимов әгъза-мөхбир урынына “Сәясәт теориясе, сәяси фәннәр тарихы һәм методологиясе” белгечлегендә сайланды.

“Атилладан президентка кадәр” дигән тарих китабын язган, Дума депутаты, Норлат районының элекке башлыгы Фатих Сибагатуллин һуманитар фәннәрдән түгел, авыл хуҗалыгы бүлегендә үз намзәтен күрсәткән иде. Ул ветеринария фәннәре докторы, Казан аграр университеты профессоры да әле. Бүгенге җыелышта галимнәр Фатих Сибагатуллинны “Терлекчелек продуктларын җитештерү технологияләре” белгечлегендә күпчелек тавыш белән әгъза-мөхбир урынына сайлады.

Элекке министр һәм элекке Федерация Шурасы әгъзасы, геология-минералогия фәннәре докторы, Фәннәр академиясенең тикшеренү институты директоры Ирина Ларочкина да әгъза-мөхбир булды. “Химия технологиясе” белгечлегендә әгъза-мөхбир урынын "Идея" технопаркы башлыгы, техник фәннәр докторы Сергей Юшко алды.

Шулай ук, 25 майда булган утырышта икътисад фәннәре докторы, Татарстан президентының элекке икътисади киңәшчесе Филзә Хәмидуллин бертавыштан хакыйкый әгъза булып сайланды.

Академиянең мактаулы һәм чит ил әгьзалары

Бүгенге утырышта академиянең мактаулы әгъзалары исемлегенә яңа билгеле шәхесләр кушылды. "Эрмитаж" музее башлыгы Михаил Пиотровский, тюрколог Сергей Кляшторный, Русия һәм Германиянең галәмне өйрәнү фәнни институтларында эшләүче профессор Марат Гыйльфанов хәзер үзләрен Татарстан Фәннәр академиясе әгъзасы итеп тә таныта алачак.

Бүгеннән башлап Татарстан Фәннәр академиясенең чит ил әгъзалары исемлегендә Төркиядәге татар тарихчысы Надир Дәүләт һәм АКШ галиме Юлай Шамилоглы белән бергә, Кытайның Синҗан университетындагы биология һәм биотехнология институты профессоры Габдулла Аббас та булачак.

Галимнәрне рухландыручы премьер

Фәннәр академиясенең еллык утырышында сайлаулар гына түгел, акча турында да сөйләшү булды. Әлеге җыелышта академия президенты Әхмәт Мазһаров үткән елга йомгак ясады. Аның чыгышын тыңларга һәм академиянең проблемалары белән танышыр өчен утырышка Татарстанның яңа премьер-министры Илдар Халиков та килде.

Фәннәр академиясенең матбугат хезмәте хәбәр иткәнчә, хөкүмәт башлыгы Халиковның чыгышы галимнәрне дәртләндереп җибәргән. Ул алар белән аерым очрашырга, проблемалар турында сөйләшергә вәгъдә биргән.

Илдар Халиков академия башлыгы Әхмәт Мазһаров чыгышыннан фәнни җәмәгатьчелекнең яшәеше һәм проектлары турында күп яңалыклар белүен дә әйткән.

Чехиягә килүемнең сәбәпләре берничә. Беренчедән, Чех республикасының фәннәр академиясе президенты Иржи Драгош белән очрашу. Икенчедән, Татарстан фәннәр академиясе җитәкчелегендә эшләүче «Сәләт» яшьләр хәрәкәте шушы көннәрдә Прагада үзенең чираттагы, өченче мәктәбен үткәрә, аларны үз күзем белән күрәсем килә иде. Өченчедән, Германиягә барып, андагы Кемниц һәм Франкфурт шәһәрләрендә күптәнге партнер ширкәтләр белән очрашулар үткәрү.

Чех фәннәр академиясенә очрашуга килгәч, йөрәккә иң ятышлысы шул булды, астрономия институты мөдире Ян Палоуш беренче сүз итеп “Ә сез академик Рәшит Сюняевны беләсезме?” дип сорады. “Әлбәттә беләбез, ул безнең мәшһүр татар галимебез, академиябезнең әгъзасы, бергә эшлибез” дидем. Шушы сүзләр нәтиҗәле сөйләшүләрнең башлангычы булды.

Димәк, Рәшит Сюняевне дөньяда татар галиме буларак беләләр?

Шулай беләләр. Ул дөньякүләм танылган галим. Моннан биш-алты ел элек кайбер галимнәр татарлыгын яшереп йөрсә, Рәшит Сюняев “мин татар галиме, Татарстан академиясендә дә эшлим, Русиянекендә дә, Германиянекендә дә”, дип горурланып йөрде. Шуны да искә алып, узган ел аңа Фәйзал патша бүләге тапшырылды. Ислам дөньясында бу бүләк Нобель бүләгенә тиң.

Чехия һәм Татарстан фәннәр академияләре нинди өлкәләрдә хезмәттәшлек итә ала?

«Сәләт» белән килгәч, беренче итеп шул мәсьәләне күтәрдем. Менә өч ел инде без сәләтле яшьләребезне монда алып килеп укытабыз, аларга Европаны, дөньяны күрсәтәбез. Санак технологияләре, телләр укыту гына түгел, дөньяга карашлары киңрәк булсын өчен, мәдәният нигезләре белән таныштырабыз. Бу бик кирәкле эш.

Әмма, ике көн күзәткәннән соң, шундый нәтиҗәгә килдем – сәләтле татар балалары Европага килеп үз казанында гына кайнаса, бу бик үк нәтиҗәле түгелдер. Шуңа күрә, чех академиясе президентына киләчәктә бу мәктәпне бергәләп оештырырга тәкъдим иттем. Бу фикер аңа бик ошады.

Әйтик, унлап сәләтле баланы бездән, унлап сәләтле баланы алардан алып, яшь галимнәр мәктәбен оештыру. Алар бер-берсе белән аралашып, белем, тәҗрибә белән уртаклашып, бу мәктәпне тагы да югарырак дәрәҗәгә күтәрә алыр иде. Мин моны Американың «Шеврон» ширкәте белән булган хезмәттәшлек тәҗрибәмнән чыгып әйтәм.

Моннан тыш без тагын кимендә ике тармакта уңышлы хезмәттәшлек итә алабыз. Берсе машина төзелеше, бу өлкәдә чехлар шактый алга киткән. Икенчесе – табигый ягулыкны күкерттән чистарту өлкәсендә (Чехиядә күмер күп). Бу эштә инде, киресенчә, без алда барабыз.

Шулай ук, һуманитар фәннәр өлкәсендә дә хезмәттәшлек итеп була. Моңа этәргеч булырдай тарихи вакыйгалар да бар. Мәгълүм булганча, безнең археологлар Казан кирмәнендә Вацлав патша заманындагы акчаны тапкан иде. Шушы тәңкә Казанның меңьеллыгын исбатлаганда төп дәлилләрнең берсе булды.

Ягъни, безнең халыклар бер-берсе белән элек-электән бәйләнештә булган. Киләчәктә дә, шул исәптән фән өлкәсендә, хезмәттәшлек итәргә мөмкинлекләр күп. Менә шушы ниятләр турында гомум килешү төзелде. Майның 15ләрендә ул көченә керергә тиеш. Аннары инде һәр аерым юнәлештә аерым килешүләр төзеләчәк.

Дөньякүләм танылган галимнәр дигәннән, чынлап та, андый шәхесләребез күп, тик кайберләре, сез әйтмешли, татарлыгын яшереп йөри. Берьяктан, математика, химиянең, гомумән, фәннең милләте юк, анысы. Икенче яктан, мәшһүр галимнәребез, әгәр теләсә, үз милләтенә шактый файда китерә алыр иде. Шушы “милләт акылын”, Сезнеңчә, ничек файдаланып була?

Бу бик җитди мәсьәлә, Татарстан фәннәр академиясе моның белән бик тыгыз шөгыльләнә. Моннан өч ел элек без Татар конгрессы белән берлектә татар галимнәренең беренче дөнья форумын оештырдык. Ул бик зур һәм уңышлы чара булды. Анда Рәшит Сюняев, Роберт Нигматуллин, Камил Вәлиев кебек мәшһүр галимнәребез катнашты. Рәшит Сюняев астрофизика фәне, дөньяның килеп чыгышы турында искитмәле кызыклы лекция укыды. Аны бу чыгышын дәүләт шурасында кабатлап укырга чакырдылар.

Менә шул форумда оешманың низамнамәсе төзелде. Бар дөньядан татар галимнәре өч елга бер Татарстан фәннәр академиясенә җыелып, республикага ничек итеп ярдәм итү турында фикер алышачак. Бу бер, икенче яктан, сәләтле татар балаларын җыеп, Казанга алып килеп укытырга, аларга киләчәктә зур галим булырга ярдәм итү. Татарстан күләмендә бу эшне «Сәләт» хәрәкәте алып бара. Безнең бурычыбыз – бу эшне дөнья күләмендә башкару.

Әйтик, хәзер бездә Кытайдан, Шәркый Төркестаннан балалар укый. Күптән түгел монда Синҗан университеты профессоры Абдулла Аббас булып китте, биология өлкәсендә танылган галим. Академиябезнең биология фәннәре бүлеге аны әгъза итеп алырга тәкъдим итте. Бу мәсьәлә 25 май көнне үтәчәк утырышта каралачак.

Ягъни, бу эш ике юнәлештә алып барыла. Берьяктан, танылган татар галимнәре монда килеп лекцияләр укый, тәҗрибә белән уртаклаша. Икенче яктан, без үзебез читтәге татар балаларын монда китереп укытабыз, белем бирәбез.

Фәннең, чынлап та, милләте юк, галим ачыш ясаганда үзенең милләте турында уйламый. Ләкин ахыр чиктә һәр галим үз халкының патриоты булырга тиеш, үзенең казанышларын халкына, иленә тапшырырыга тиеш.



Милләт мәсьәләсенә кагылганбыз икән, шушы елның октябрь аенда үтәчәк җанисәп турында да фикерегезне беләсе иде. Азатлык форумында бу хакта кызу бәхәсләр бара. Әйтик, Башкортстан татарлары аларны бу юлы да “дөрес санамаслар” дигән борчылу белдерә. Сез бу мәсьәләгә ничек карыйсыз?

Узган җанисәп вакытында Мәскәүдән татарларны бүлгәләү турында хәбәрләр килә башлагач мин аптырап карап тордым. Керәшеннәр аерым, ногайлар аерым, тегеләр аерым, болар аерым, имеш. Бу инде фәнгә каршы булган нәрсә. Мәшһүр академигыбыз Әбрар ага Калимуллин, тырышып тикшерсәң дөньяда eгерме миллион татар яши, дип әйтә иде. Мин үзем сигез миллион чамасы дим, башкалар җиде, җиде ярым, ди.

Табигый фәннәр өлкәсендә эшләүчеләргә, физикларга, математикларга, монда проблем юк шикелле. Һуманитар фәннәр өлкәсендә эшләүчеләр исә бик күп проблем таба. Минемчә, бу ваклау, аерулар фәнгә каршы гамәлләр.

Татар-башкорт мәсьәләсенә килгәндә, мин аларны бер халык дип саныйм – бер тел, бер мәдәният, бер үк җырлар җырлыйлар. Мин гомер буе Башкортстанда эшләдем, анда бик күп дусларым бар. Андый проблем турында ишеткәч, башыма сыймады. Күрәсең, аны кайбер сәясмәннәр, һуманитар фәннәр өлкәсендә эшләүче галимнәр уйлап чыгарган. Бу – уйдырма проблема.

Безнең академиядә караш шул – без бер халык, безнең бер мәдәният, бер тарих, без бергәләп эш итәргә тиеш. Башкортстан фәннәр академиясен биш ел җитәкләгән академик Роберт Нигматуллин да шул карашта иде. Ул бер шулай әйтте: Татарлар һәм башкортлар иң якын халыклар, читтән йогынты булмаса, алар күптән берләшкән булыр иде. Ләкин кемгәдер аларны аеру кирәк.

Галимнәрнең үзләренең дә гаебе бар. Татар һәм башкорт телләрендә иң зур аерма грамматикада булып чыкты. Ә бит грамматиканы кешеләр, галимнәр яза. Ике грамматиканы якынайту урынына, алар аны, киресенчә, аерырга тырышкан. Минемчә, галимнәр бу ике грамматиканы якынайту турында уйларга тиеш. Шунда безнең бердәмлек тә булыр. Бераз аерыма булу куркыныч түгел, киресенчә, бу халыкның байлыгы дигән сүз. Әйтик, безнең Чүпрәле татарлары Арча татарларыннан аерылып тора. Аңа карап, без аларны аермыйбыз бит, алар безнең рухи байлыгыбыз.

Галимнәр бу өлкәдә үрнәк күрсәтергә тиеш. Әйтик, Башкортстан академиясе, академик Илһамов белән машина төзү тармагында уртак проектыбыз бар. Тел галимнәре дә үзара эшләр алып бара. Менә шушы юнәлештә барыбыз да тырышып эшләсәк, биш-алты елдан ул бәхәсләр бетәчәк.

Минемчә, татарның башкортка, башкортның татарга әйләнүендә зур зарар юк, ә менә алар башка милләткә, әйтик урыска күчсәләр, аларның юкка чыгуы бар. Гадәттә катнаш никахлы гаиләләрдә балалар ана телен белми. Сирәк чыгармалар бар анысы. Бездә эшләгән Резеда исемле бер татар кызы алман егетенә кияүгә чыкты, хәзер Германиядә яшиләр, ике баласы да татарча белә. Милләтне, телне саклап калуда гаиләнең әһәмияте бик зур.

Татарстанның элекке президенты Миңтимер Шәймиев Азатлыкка биргән әңгәмәсендә, ана телен гаиләдә, балалар бакчасында һәм башлангыч мәктәптә укытырга кирәк дигән иде. Ягъни, ана телендә укытуны дүртенче сыйныф белән чикләү турында сүз бара. Сезнең бу концепциягә карашыгыз нинди?

Безнең элекке президент белән бу турыда берничә тапкыр сөйләшкәнебез булды, безнең фикерләр туры килә. Мин үзем җиде сыйныф татарча укыдым, аннары урысча. Аллага шөкер, Габдулла Тукайның матур шигырьләрен әле дә яттан беләм. Минемчә, бала менә шул җиде сыйныфны ана телендә укыса, ул аны мәңге онытмый. Дүрт сыйныф бәлки азрактыр, җиде сыйныф яхшырак булыр иде.

Урта белем, югары белемгә килгәндә, әгәр без татар балаларын дөнья күләмендә эшләрлек итеп укытырга теләсәк, хәзер инде урыс теленең дә кирәге юк, инглиз телендә укытырга кирәк.

Төркияне генә алыйк, 70 миллионлап халкы, үз теле, дәүләте бар. Шул ук вакытта, ике университетның берсе инглиз телендә укыта. Малайзиядә дә шул ук хәл, анда инде уку йортларының 80% инглиз телендә укыта.

Үземнең мисал, 1960нчы елларда советлар берлегендә тел өйрәнергә ихтыяҗ юк иде. Американнар белән эшли башлагач, 55 яшемдә инглиз телен өйрәнергә туры килде. Бик авыр, телне яшь вакытта өйрәнергә кирәк. Иртәрәк өйрәнгән булсам, эшем күпкә нәтиҗәлерәк булыр иде. Химия өлкәсендә проблем юк, сөйләшәм, ләкин фәлсәфи бәхәсләрдә инде булмый. Шуңа күрә, кызларны-егетләрне инглиз телендә укытырга кирәк.

Бер яктан шулай. Ләкин икенче яктан, ана телендә белем бирүне ниндидер бер сыйныф (дүртенчеме, җиденчеме) белән чикләү дөрес микән, әгәр тел яшәешнең һәр тармагында кулланылмый икән, аның киләчәге бармы, дигән сорау туа. Башкача әйткәндә, әгәр син диссертацияңне татар телендә яклый алмыйсың икән, татар телендә югары белем алу нигә кирәк? Әгәр югары белем ала алмыйсың икән, татар телендә урта белем нигә кирәк? Урта белем алып булмаса, башлангыч мәктәптә, балалар бакчасында татар телен укытуның мәгънәсе бармы? Тел сакланып калсын өчен, ул мәгариф системының һәр баскычында урын алырга тиеш түгелме?

Бик дөрес сорау бирәсез. Моңа кадәр мин табигый фәннәр турында, математиклар, физиклар, химиклар турында сөйләдем. Һуманитар фәннәр өлкәсендә укучылар өчен бөтенләй башка програм булырга тиеш. Татар телен, әдәбиятын, тарихын өйрәнүче бердән-бер институтлар алар бездә. Аларны киңәйтергә, үстерергә кирәк.

Ягъни, бу мәсьәләне кулга кылыч алып түгел, уйлап хәл итәргә кирәк. Сәләтле татар балаларына һуманитар өлкәдә белем алу мөмкинлеге тудырырга кирәк. Татар телен, әдәбиятын, тарихын өйрәнүче студентлар өчен ул факультетлар сакланып калырга тиеш. Шагыйрьләр, язучылар туа торган чишмәләр кипмәсен. Һуманитарлар өчен аерым програм булырга тиеш. Аларны дүртенче йә җиденче сыйныфта кисәргә ярамый.

Математикларга, физикларга бу кисү куркыныч түгел. Табигый фәннәргә сәләте булган балага дүрт-җиде ел татар телен, әдәбиятын, тарихын укытсаң, ул аны зур галим булгач та онытмаячак. Бала чакта кереп калган моңнар алар күңел кылларын олыгайгач та селкетә.

Югары математиканы татарча укытуга килгәндә, татар телен үстерү өчен ярар иде ул. Ләкин телибезме-теләмибезме, дөньяда инглиз теле алга чыкты. Дөньяның икенче икътисады, бер миллиардтан артык кытайлар математика, физиканы инглизчә укый. Безгә дә аларның тәҗрибәсен өйрәнергә кирәк.

Әхмәт әфәнде, шушы әңгәмәгә вакыт тапкан өчен зур рәхмәт Сезгә.

Бу китапны чыгару минем бик зур теләгем иде. Бәлки беләсездер, 1991 елда мин Казанга барган идем, төрек телен укытырга. Шул вакытта бераз гына татар телен өйрәнә башладым. Бер елдан Уфага бардым. Бу ике телне дөньяга таратырга теләдем. Татар һәм башкорт телләре дәреслекләрен яза башладым. Ләкин бу эш озакка сузылды, кайбер проблемнар да булды. Иң мөһиме, хәзер китаплар бар. Грамматиканы алман телендә яздым. Татар теле грамматикасын Флера апа Сафиуллина белән эшләдек. Соңгы төзәтмәләрне Берлинда Илмира Мифтахова ясады. Хәзер мин бик шатмын. Алманнар өчен татар теле дәреслеге дә бар, башкорт теле дәреслеге дә бар.

Маргарете ханым, ничек уйлыйсыз, бу китаплар белән кызыксынучылар булырмы? Германиядә, башка алман телле илләрдә татар, башкорт телләре белән кызыксынучылар бармы?

Бар. Германия мисалында аңлатыйм. Бездә тюркология белемен алучылар башта төрек телен өйрәнә. Аннан соң татарча, я башкортча, я уйгурча, алтай телләре. Һәрбер университетта бөтен телләр дә юк. Мәсәлән, татар, башкорт телләрен укытуны Берлинда (Ирекле университетта) мин башладым. Хәзер Гиссенда да бар, ләкин белүемчә, анда пассив рәвештә (текстлар нигезендә) укытыла. Бу яңа китапта компакт диск та бар, ягъни, татар телен ишетергә, кабатларга мөмкин булачак.

Шуны да әйтим, 2007 елда минем төрек теле дәреслеге чыккан иде. Татар һәм башкорт дәреслекләре аңа бик охшаш. Ягъни, берәр кеше башта төрек телен өйрәнсә, үзеннән-үзе татар һәм башкорт дәреслеген укый ала. Методика шундый.

Бу дәреслекләр Германия университетларында инде кулланыламы?

Берлинда татар телен Казаннан Илмира Мифтахова укыта. Заманында мин башлаган идем, ул дәвам итә. Өч ел элек мин Франкфуртта укыттым. Ләкин хәзер монда тюркология бетте, алтаистика гына калды. Алтаистика дигәндә төрек һәм уйгыр телләре генә күз алдында тотыла. Шуңа күрә хәзергә төрек телен генә укыта алам, татар, башкорт телләрен укыта алмыйм. Тюркология беткәннән соң студентлар кимеде.

Маргарете ханым, хәзер нәрсә белән шөгыльләнәсез, киләчәккә планнарыгыз?

Төрек теленең яңа грамматикасын эшлим, күп күнегүләр белән. Чөнки төрки телләр өчен аерым грамматика кирәк. Аңлашыла торган телдә язылган грамматика. 1928 елда төрекләр гарәп имласыннан латин әлифбасына күчкәннән соң, башта безнең телебез турында алманнар, французлар нәрсә язган икән дип караган. Хәзер аңлаганнар – безнең телебез аерылып тора. Шуңа күрә, бераз гомерем булса, бу эшне башкарасым килә.

Төрки телләр минем өчен иң кызыклы телләр. Аларның мантыйгы бар. Эшем сәбәпле күп телләр өйрәнергә туры килде, инглиз, испан, гарәп телләре. Ләкин берсе дә төрки телләр кебек кызыксындыра алмады.

Форсаттан файдаланып, Казандагы бар таныш-белешләремә салкын Германиядән, Франкфурттан бик күп сәлам тапшырам.

Яшьләр елына багышланган әлеге Конвентен нәтиҗә ясап, яшь галимнәр арасындагы бәйгедә җиңүчеләрне билгеләде. Зворыкин проекты бер ел дәвамында бара. Иң яхшыларны сайлыйлар. Бу вакыт эчендә Оренбур галимнәренә әлеге ясалма биотән булдыру теләге белән берничә инвестор мөрәҗәгать итә.

Гиаматрикс – ясалма биотән, юка пергамент кәгазьне хәтерләтә. Ул пешкән – җәрәхәтләнгән тән өстенә куела. Яшь галим кисәтеп куя - бу эксперимент кына. Биотәнне дәвалау өчен куллануга әлегә рөхсәт алынмаган. Ләкин сырхаулар һаман килә. Хәтта Русия шәһәрләреннән дә шалтыраталар. Алар өчен бу - ышанычның соңгысы.

Рамил Рәхматуллин кулы кайнар суга пешкән бер хатынның фотосын күрсәтте. Ярты ел үтеп тә, дәвалауга карамастан, аның кулы төзәлми, бармаклары бөгелми. Әлеге ясалма биотәнне куйганнан соң, 5 көн үтүгә, яралар төзәлә, бармаклар бөгелә башлый, кул элекке хәленә кайта.


Ясалма биотән уйлап табылганга бер ел. Патент бар, сертификат кына сузыла. Бу турыда яшь галим, Зворыкин проектына йомгак ясаганда, премьер-министр Владимир Путинга да әйтә. “Сертификат булдыруны тизләтергә кирәк”, дигән җавап ала ул. Бергә төшкән фотосурәт тә – иҗтимагый тану. Премьер кызыксынуын яшерми: биотән Русия медицинасына кирәк. Җитештерүне җайга салу – мөһим эш.

Галимнәрнең әйтүләренә караганда, гадәттән тыш хәлләр медицинасы өлкәсендә, хәрби-кыр хирургиясендә ул алыштыргысыз. Европада Гиаматриксның аналогы – Гиаф препараты. Чагыштырганда, бәяләреннән башка тагы бер аерма бар – Гиаматриксны кулланганда яраны бәйләргә кирәкми һәм аны тән җәрәхәтләренең беренче сәгатьләрендә ук кулланалар.

Рамил Рәхматуллин гиаматриксны булдыруга 10 ел килә. Ул 1999 елда ук колакка операция ясау барышында биопластик матрицаны куллану турында тәкъдим кертә. Бу аның кандидат диссертациясенең бер өлеше була. Аның фәнни җитәкчесе медицина фәннәре докторы, профессор Рамил Зәбиров була.


"Рамиль студент чагыннан ук бик тырыш, зирәк, талантлы иде, бишле билгеләренә генә укыды. Укыган вакытында ук фәнни эшләр белән кызыксына башлады, шуңа күрә мин аны студентларның фәнни түгәрәгенә чакырдым. Академияны уңышлы тәмамлаганнан соң, мин аны кафедрага эшкә алдым, аннан ул аспирантурага керде. Диссертация темасы: “Операция юлы белән саңгырауларның ишетү сәләтен кайтару”.

Бу эшкә Рамил башы белән чумды. Көне-төне эшләде. Хәтта лабораториядә дә дә кунып кала иде. Эшен вакытыннан иртәрәк тә тәмамлады, диссертациясен бик уңышлы яклады. Әйтергә кирәк, иң элек шушы пластик матдәне без кешенең кендек бавыннан алдык. Беренче экспериментларны, операцияләрне этләрнең колак пәрдәләренә эшләп карадык. Бу экспериментларның 96% уңышлы узгач кына, Русия медицина академиясе кешеләрне дәваларга рөхсәт бирде.

2005 елда Мәскәү күргәзмәсендә бу ачыш өчен безнең галимнәребез көмеш медаль белән бүләкләнде. Ә 2009 елда ясалма биотән ачышы алтын медальгә лаеклы дип табылды", дип укучысының уңышлары белән уртаклашты Рамил Зәбиров.

Рамил Зәбиров сүзләренә караганда, киләчәккә колакка, тамакка, борынга операция ясаганда ясалма биотәнне кулланырга уйлыйлар.


Яхшы очракта, сертификация 2010 елда тәмамланыр. Шулай булганда гына, университет базасында Гиаматрикс чыгару буенча инновацион эш оештырылачак. Әлегә биоматрица сыйфатларын өйрәнү буенча эзләнүләр бара, кешеләргә бары тик эксперимент рәвешендә генә ярдәм итәләр. Анда барлыгы 50ләп кеше катнашкан.

Бүгенге көндә Гиаматриксның куллану өлкәсе – ул пешкән урыннарны гына дәвалау түгел, шулай ук онкология, гинекология һәм хәтта косметология дә. Галимнәр җитди рәвештә раслыйлар: биотәннең сыек варианты җыерчыкларны тигезли. Тик әле Русия хатын-кызлары моның белән таныш түгел.

Алтын медаль һәм Зворыкин премиясе белән бүләкләнгән Гиаматрикс, ягъни ясалма биотән ачышы әлегә өстәлдә чиновникларның чираттагы рөхсәтен көтә.