Accessibility links

Кайнар хәбәр

Robert Knoth: Mayak atom kompleksı tiräsendäge awıllarda "Yarım tormış"


Rusiäneñ Çiläbe ölkäsendä urnaşqan, yaman atı taralğan Mayak atom komleksı, anıň tiräsendä nurlanış belän zararlanğan tatar awıllarında ğömer kiçergän keşelär turında bezneň söylägän bar ide. Bu mäsälägä qaybat äylänep qaytunıň säbäbe – Çexiä başqalası Pragada Hollandia fotografı Robert Knothnıň "Yarım tormış" dip atalğan fotokürgäzmäse açıldı.

Dönyada iň ere atom kompleksı sanalğan Mayak ozaq yıllar buyına sovet atom bombası öçen plutoniy citeşterü häm atom-töş yağulıq eşkärtü urını bulıp tordı. 1948-1956 yıllarda nurlanışlı qaldıqlar tirä yaqtağı awıllarda yäşägän xalıqnıň eçär suı bulğan Teça yılğasına tügelep bara. 1957 yılda Mayakta zur şartlaw bula, tirä yaqtağı töbäklärne radiaktiv bolıt qaplıy. Barlığı 270 meňnän artıq keşe nurlanış ala. Soňraq 40lap awıl küçerelä, nindider säbäptän zur tatar awılları utırıp qala. Andağı keşelärneň kübese inde wafat, isän qalğannarı törle awırulardan integä.

Çiläbe ölkäse Qunaşaq rayonında urnaşqan Tatar Qarabolaq awılında 4 meň keşedän ni barı 600läbe qalğan, şularnıň da 80%nda yaman şeş awıruı. Möslim awılında här 3nçe bala ğärip tua. Qayberlären bala dip äytü dä qyın. Baqa küzle, ayaqsız berniçä şundıy can iäse Çiläbeneň embriologiä muzeyında pıyala sawıtta eksonat itep saqlana. Robert Knoth kürgäzmäsendä dä andıy 3 räsem bar. Qalğannarı isä ğadi awıl sürätläre, äyterseñ ğailä albomınnan alınğan. Portret ostası bularaq Robert keşelärneň citeşsezleklären küpertmägän, kiresençä, niçekter yäşerergä tırışqan. Aqlı-qaralı 47 räsemdä ğadi awıl keşeläre, abıy-apalar, qız-yegetlär. Astına yazılğan aňlatmanı uqımasaň, küzlärendä ni öçen şul qädäre sağış ikänen añlap ta bulmıy.

Kürgäzmä turında söyläw ciňel tügel, şöker Robert radio öçen ber faydalı eş başqarğan. Ul keşelärne räsemgä töşerep kenä qalmağan, tawışların da yazdırğan.

Elvira Ğaynullinanıň ike balası da awıru. Malayınıň borınınnan qan ağa, qızınıň böyere yögerä. Döresen äytkändä, monı tormış dip äytü qıyın di ul.

Tanılğan fotorässam, berniçä büläk iäse Robert Knoth dönyanıň törle "qaynar noqtalarında" eşlägän: Äfğanstan, Somali, Kosovo, Sudan, Keniä, Angola. Mayak anıň soňşı eşe. Kürgäzmäne qarap yörgän arada min aňa berniçä soraw birdem. Ural yaqlarına niçek barıp çığuınnan başladıq.

RK –"1999 yılda Semipalatinskida ütkärelgän atom sınawları turında dokumental film kürdem. Bu mine bik qızıqsındırdı, andağı sınawlar, keşelärneñ sınaw haywannarı bularaq qullanılğanı turında berni belmi idem. Şuşı xällärne öyränä başlağaç üzennän-üze Mayak kompleksına kilep çığasıñ, çönki atom qoralı öçen qullanılğan plutoniynıñ zur öleşe 1949 yıldan birle näq menä Mayakta citeşterelgän. Rusiäneñ atom sänäğäte, tarixı turında kübräk uqığan sayın anda bulğan qazalar, Rusiä xakimiätläreneñ berni uylamıyça, Mayaktağı plutoniy qaldıqların Teça yılğasına taşlap barğanın belgäç, monıñ nindi faciğä ikänenä töşenäseñ. Şulay min Mayakka barırğa buldım."

Wafir abıy Ğosmanov awırğançı kalxuzda traktorçı bulıp eşlägän. Traktorı belän atom qaldıqların cirgä kümü, yılğağa etep töşerü eşlärendä qatnaşqan.

Robert töşergän keşelärneň qayberläre inde wafat, şul isäptän Wafir abıy da. Mondıy yazmışlı keşelärne töşergndä fotograf nindi xislär kiçerä ikän.

RK – "Bu bik awır urın. Min küp kenä illärdä buldım, açlıq, suğış bulğan illärdä. Suğışnı tuqtatıp bula, aç keşelärne aşatıp bula, ä menä Mayak kebek urında bernindi ömet kürenmi. Keşelärneñ annan küçep kiter öçen aqçası yuq. Alar şul zararlanğan cirdä yäşärgä, zararlanğan sunı eçärgä mäcbür. Balaları tusa, ğärip tua. Keşelärdä ber ömet yuq. Bu bik awır xislär, sineñ üzägeñä ütä."

Xämzäna apa Salixcanova 1957 yıl şartlawına şahit bulğan keşe. Sıyırın yılğa buyına quğanda köçle şartlaw işetkän, ofıqta qızıl bolıt kütärelgän. Bezne monda "täcribä quyanı" itep totalar di ul.

"Yarım tormış" kürgäzmälären Greenpeace oyıştıra. 2002 yılda ul Rusiä şähärlärendä, Mäskäw, Peterbur, Çiläbe, Tomski, Krasnoyarski, Qazanda kürsätelde. Annarı başqa illärdä, Qazaxstan, Şvetisä, Finlandiä, Britaniä, Quşma Ştatlar, Hollandia, Macarstanda buldı, xäzer menä Pragada. Min Roberttan berär törle qaytawaz buldımı dip qızıqsındım:

RK –"Ayıruça Rusiädä monıñ şaqtıy yoğıntısı buldı. Küp keşeneñ Mayakta närsä bulğanı turında işetkäne bar, ämmä monıñ näticälären üz küzläre belän kürgännäre yuq. Kürgäzmäne kürüçelär monıñ citdilegen añladı. Atom stansiäse tözü mäsäläse tikşerelgän, qayber urınnarda, ul xättä bäxäslärgä etärgeç buldı.

Bigräk tä Qazanda, atom stansiäse tözü mäsäläse tikşerelgän urında, kürgäzmägä kilgän keşelär Rusiä xökümäteneñ cawapsızlığın, ğadi xalıq turında uylamıyça iminsez stansiälär tözep, qaldıqlar belän äle dä tirä-yün moxite pıçratuın iskä alıp, yaña stansiä tözügä qarşılıq kürsätä başladı."


2003neň mayında Mayak tiräsendäge tatar awıllarına Tatar Kongressı wäkillege, şul isäptän xoquqçı Roza Färdieva, yazuşı Fäwziä Bäyrämova bulıp qayttılar. Küptän tügel Fäwziä xanımnıň "Atom atawnda yäki tatarlarğa qarşı genotsid" isemle kitabı dönya kürde. Fäwziä xanım yazuınça ul yaqlarda iskitkeç matur tabiğät. Andağı tatar awıllarınıň bay tarıxı bar. Borıňğı Qaraim qalası, hunnar qorğannarı da şul yaqlarda. Anda tabılğan altın xäzinälär Ermitaj muzeenda saqlana. Tatar töbäge bulğan şuşı urınnar xäzer ayanıç xäldä.

RK – "Mayak tiräsendä yäşägän keşelärneñ kübese bezneñ belän söyläşkändä üzläreneñ tatar buluların, urıslar öçen ikençe sort keşe buluın, şuña kürä mondıy atom qorılmalarnıň Mäskäw yanında tügel, maxsus tatarlar yäşägän töbäktä tözelüe turında söyläde."

Rämzis Fäyzullin gidrosefaliä belän awırıy, bertuqtawsız başı awırta. Bu çirne däwalaw öçen küp aqça kiräk, Rusiä xökümäte başlığına xat ta yazıp qarağan, cawap almağan.

Kürgäzmä uňayınnan çığarılğan kitap tışlığına Rämzis räseme töşerelgän. Bu räsem zalnıň iň türendä tora, kürgäzmäneñ soňğısı räseme. Aña kilep citkäç Robert Knotnı Rämzis sürätendä räsemgä töşerdem, şuşı xezmäte öçen räxmät äytep.

Mayak tiräsendäge wazğiät äle dä kön üzägendä. Sintäberdä Tatar Qarabolaq awılı xalqı üzlärenä "zıyan kürüçelär statusı" ütenep Dumağa xat yulladı. Ul arada Rusiä räsmiläre isä çit illärdän atom qaldıqların ilgä kertü yulların ezli. Eşkärtep aqça qazanu öçen. Eşkärtü urınnarınıň berse bularaq älege dä bayağı Mayak tikşerelä. Robert Knoth kürgäzmäseneň çit illärdä kürsätelüe şul yaqtan da ähämiätle. Çernobıl faciğäsen bar dönya belä, ä menä Mayak turında Könbatışta işetüçe yuq di ul.

Kürgäzmä Pragada 23 noyäbergä qädär eşliäçäk. Barıp qarıy almawçılar räsemnärne Greenpeace säxifäsendä kürä ala.

-Ali Gilmi
XS
SM
MD
LG