Accessibility links

Кайнар хәбәр

“Könbatış başqortları” üz cıyının ütkärä


Kiläse atna azağında Başqortstanda bik üzençälekle ber cıyın ütäçäk. “Başqortstannıñ könbatış rayonnarı başqortları qorıltayı” dip atalaçaq ul. Bu xaqta älege cıyınnı ütkärüne oyıştıru qomitetı äğzaları comğa könne uzdırğan utırışlarında äytte. Näq ber atnadan ütkärelergä tieşle cıyında Başqortstannıñ könbatış başqortları problemnarı tikşerelergä tieş ikän. Mäğlüm buluınça, Başqortstannıñ tönyäk-könbatış häm könbatış rayonnarında zur küpçelek xalıqnı tatarlar täşkil itä. Ämma alarnıñ baytaq qına öleşe moñarçı elekke pasportlarda kürsätelgänçä, “başqort” dip yazılğan ide. Bilgele ki, Rusiädäge soñğı öläşengän pasportlarda şäxesneñ milläte kürsätelmi. Şulay da Başqortstannıñ tönyäk-könbatış häm könbatış rayonnarında yäşäwçe tatarlarnıñ şaqtıy ğına öleşe haman da “başqort” dip tanıla. Härxäldä respubliktağı başqort ğälimnäre monı şulay raslıy. Alar monı 2002 yılda ütkän soñğı xalıq isäben alu mäğlümatlarına da tayanıp dälillärgä tırışa. Ämma bäysez säyäsätçelär häm tatar ğälimnäre fikerençä, uzğan xalıq sanın alu qampaniäse Başqortstanda tupas fälsifiqätsiälär belän ütkärelde. Näticädä, moñarçı tatar bulıp yazılğan tatarlarnıñ da baytaq öleşe “başqort” dip yazdırıldı, dip isäpli belgeçlär. “Başqortstannıñ könbatış başqortları” digän töşençäne respubliktağı başqort tağixçıları häm telçe ğälimnäre küptän inde äyläneşkä häm fänni qullanışqa kertep cibärde. Alay ğına da tügel, soñğı yıllarda bu töşençägä Başqortstannıñ räsmi xaqimiätläre dä tayanıp eş itä başladı. Dimäk, bu eş xäzer räsmi dairälär fatıyxası belän dä alıp barılırğa mömkin. Ämma respubliknıñ könbatış rayonnarında yäşäwçe tatar telle başqortlarnıñ baytağı üzlären “başqort” dip tanımıy. Ä tanığannarı isä, üzläreneñ xoquqları qısıluı xaqında söyli başladı. Könbatış rayonnarı başqortları fikerençä, respublik xaqimiätläre saf başqortlar yäşägän könyäk häm könçığış rayonnarnıñ iqtisadın üsterügä dä zur iğtibar birä, şul uq waqıtta milli-mädäni mäsälälärdä dä näq menä alarğa östenlek birä, ä könbatış başqortlarına iğtibar yä saylawlar, yä bulmasa, xalıq isäben alu waqıtlarında ğına arta. Menä şuşı xäl Başqortstannıñ könbatış başqortların bik tä borçıy. “Bez dä başqortlar ikän, nigä äle bezgä dä şulqädär ük iğtibar bülenmi, nigä könçığış rayonnarı başqortları ğına bar ölkädä dä östenleklärdän faydalana?”, dip rizasızlığın belderä alar. Şuña kürä dä, 19 noyäbr könne Ufada Başqortstannıñ könbatış rayonnarı başqortlarınıñ ayırım cıyının ütkärergä qarar itelgän. Älege cıyınnı oyıştıru utırışında qatnaşqan tanılğan ğälim-etnoloğ İldar Ğabdrafıyqovnıñ çığışınnan ber özek tıñlap alıyq.

(İldar) Sez Başqortstannıñ tanılğan etnoloğ ğälime İldar Ğabdrafıyqov fikerlären işettegez. Äye, Başqortstanıñ könbatış başqortları digän töşençä baytaq yıllardan birle inde zur bäxäslär uyata. Küp kenä ğälimnär tikşerenülärenä asäsan, Başqortstanda, patşa zamannarınnan uq, asaba başqortlarğa küp kenä östenleklär birelä kilgän. Şuña da saf tatarlar da “başqort” bulıp yazıla başlağan. Bu xäl Sowetlar berlege yıllarında da däwam itte, dip raslıy ğälimnär. Çönki, pasportıñda “başqort” digän yazu bulsa, törle uqu yortlarına kergändä dä, xezmät urınıñda yuğarı wazıyfalarğa ürlägändä dä, maqtawlı isemnär alğanda da, “başqort” bulıp yazılu tılsımlı tayaqqa tiñ bulğan häm ul äle dä şulay bulıp qala.

Bu mäsälädä Başqortstandağı kiñ bilgele ğälim, iqtisad fännäre doktorı Rinat Ğatawllinnıñ da üz fikere bar.

(Ğatawllin) Başqortstannıñ tanılğan ğälime, iqtisad fännäre doktorı Rinat Ğatawllin buldı bu. Şulay itep, kiläse atna azağında Ufada “Başqortstannıñ könbatış başqortları qorıltayı” digän zur kiñäşmä ütäçäk. Älege cıyınğa qarata fikerlär törleçä bulırğa mömkin, dip belderä anı oyıştıruçılar. Ämma problem bar häm aña küz yomıp bulmıy. Aña xaqimiätlärneñ dä, kiñ cämägätçelekneñ dä diqqäten cälep itärgä kiräk.

Fänis Fätxi, Ufa.
XS
SM
MD
LG