Это автобиографическое произведение о детстве автора в деревне Башкортостана. Взрослый рассказчик вспоминает события своего детства и людей, которые его окружали. Мы выбрали важный отрывок произведения под названием "Акйолдыз". Это трогательная и драматичная история любви двух сердец – Акйолдыз и Мирахима. Эта история раскрывает темы любви, верности и человеческого достоинства, а также знакомит читателя с традициями и нравственными ценностями нашего народа.
История любви Акйолдыз и Мирахима получила яркое сценическое воплощение в спектакле Рифката Исрафилова "Яҙмыштарҙан уҙмыш бар". Роль Мираһима исполнил легендарный, ныне покойный Фидан Гафаров, а Акйолдыз – Танчулпан Бабичева. Несколько лет тому назад Казанский татарский ТЮЗ тоже поставил спектакль по этой повести.
Отрывок повести сокращен и адаптирован.
Your browser doesn’t support HTML5
Озын-озак балачак (Долгое-долгое детство) – өзек
Иртәгә сабан туе дигәндә, күршебезгә невеста төште. Терәлеп торган дословно: "сосед-огонь". Означает – самый ближний сосед, к которому человек обращается всегда түгел, арырагына – бер өй ашасына. Хәлле генә көн иткән Галләм карт уртанчы улын – закрытый, немногословный Хәмзәне шулай Метофора, означающая что человек женился, стал семейным человеком ясады. Килен ерактан килде, диделәр – Дим үреннән. Килене килен генә түгел, күрер күзгә тамаша, чувствительная душа бер могҗиза иде. Безнең авылда да чибәр кызларны, сылу киленнәрне, угодливые женщины чума не убила. Шөкер, исәннәр. Кызларның сылулары үзебезнең егетләрдән дә артмый. Арту гына түгел, хәтта җитми дә кала әле. Шулай булмаса, әлеге Хәмзә, әллә кая Дим үренә барып, сватать невесту идемени? Чибәрләре белән дан тоткан авылга төшкән бу килен шулай да бозау көтүенә адашып килеп кергән болан баласына охшый иде. Төсе-башы, торышы-йөреше белән дә, күз карашы, хәтта тавышы белән дә безнең өчен ят, сәер, тылсымлы иде, гүя, ул бөтенләй башка туфракта, башка күк астында, башка һаваны сулап үскән. Эчкәне дә су түгел, мөгаен, шербет, сладкий напиток булгандыр. Югыйсә шундый ягымлы тавыш каян килсен ди ул? Исеме дә моңача колак ишетмәгән исем бит – Акйолдыз.
Акйолдызның, собирательное разговорное выражение девушек ияреп, су юлынан кайтуын бөтен урам, тамаша кылып, каршы алды. Киленнең ике чиләге дә полный до краев иде. Ичмасам, бер тамчысы расплеснуться ла! Атлаганда, үкчәләре җиргә тими, тик аяк очлары гына кагылып кала. Үзе сизелер-сизелмәс кенә елмая. Нәрсә күреп елмая икән ул? Койма башында әсирләнеп утырган унике яшьлек мин бичараны замечает ли? Шулай да кемгә елмая ул – үз-үзенәме, кешеләргәме, әллә бөтен дөньягамы? Бер карасаң, менә-менә, тыела алмый, елап җибәрер дә кебек ул...
Килен төшкән Галләмнәр йортында шау-шулы мәҗлес төн уртасына кадәр барды. Без Сәлих агаем белән ике холостяк сарай над навесом башында кунабыз. Нәкъ шушы мәл Түбән очтан дулкын-дулкын булып гармун моңы агылып килде. Башта ул кемгәдер йомшак кына, ягымлы гына сузып эндәшкәндәй булды, аннан соң с волнением начал рассказывать свои сокровенные тайны, бара торгач, начал умолять, просить, настойчиво упрашивать, азак килеп, үкереп елап җибәрде; кинәт тынды да задыхаясь от рыданий, разрыдался. Юк, гармонь не захлебнулась слезами. Ул чак кына тын алды да, ашкынып-ашкынып сайрап, ночное небо үзенең булачак шатлыкларын, өметләрен, начал изливать переполнявшие грудь чувства. Бу моң агышын мин инде ишетәм генә түгел, хәтта күрәм дә төсле. Ул агыш, нурлар чәчә-чәчә, Түбән очтан Югары очка сузыла.
— Мәрәһимнең җен кузгалу – взбеситься, взбелениться, прийти в ярость, ахрысы, — диде Сәлих агаем йокы аралаш.
Их, агаем! Нигә шулай дидең инде? Җеннең ни кысылышы бар монда? Син шулай дидең дә хырылдап йоклап киттең, ә үзең шул бер авыз сүзең белән әле генә бөтен дөньяны сихерләп алган моңны, искиткеч светлое сияние сүндердең.
Олы инәем, мөгаен, алай итмәс иде. "Кемнедер эзләп чыкты янә бу бедняжка Мәрәһимнең одинокая душа", – дияр иде. Мин всей душой белән Мәрәһим яклымын. Аның чаяние, страдание да, куанычы да пустота ночи батып югалмый, минем күңелемә сеңә бара. Бу сәгатьтә бөтен мир, белый свет, вселенная без бары икәү генәбез сыман — ул да мин...
Безнең Черчә урамы башта Акйолдызның чибәрлегенә, сылулыгына сокланды, тора-бара аның уңганлыгына, поразились умению, способности. Галләм килене пряденая нить, домотканый лён не заменить шёлком, кискән токмачы тоньше щетины, кием тексә, коеп куя, дип сөйлиләр. Моңа кадәр дүрт связать копыта кына саудыра торган пестрая сыерлары, хәзер көтүдән кайткач та, килен артыннан үзе ияреп йөри. Анысы хак. Көн дә үзебез күреп торабыз. Галләмнең рыжая упрямая кобыла дә Божье творение әйләнде. Бер тапкыр ире белән утынга барганда, Акйолдыз, вожжи үз кулына алып: "Әйдә, малкай, әйдә, акыллым, әйдә, моя послушная!" – дип кенә әйткән, имеш. Шушы сүзләрне ишеткән җирән бия әйләнеп караган да ике тапкыр баш каккан, янәсе, поняла, моннан ары син әйткәнчә булырмын...
Килен төшкәннән соң быстро җәй узды, саргаеп, моңаеп көз үтте, башланмаган озын бер кыш бетте, ручейки, мелкие потоки янә кар сулары йөгерде. Менә күпме заман Мәрәһимнең гармуны бер генә тапкыр да тавыш чыгармады. Полностью замолк, потерял дар речи. Баштарак кешеләр моңа бик аптырады, хәтта затаить обиду, расстроились, приуныли. Күрәсең, бичара Мәрәһимнең душа совсем заблудилась, эзләгәнен табудан өмет өзгәндер...
… Кечкенә вакытта минем очень плохое бер гадәтем бар иде. Кичтән юрган астына кереп чумам да, йоклаган булып, олыларның сөйләшкәнен тыңлап ятам. Җитмәсә, шартына китереп, ара-тирә сопеть та җибәрәм. Мин инде давно, довольно долго бирле юрган астында ятам. Өйдә бары ике инәем генә. Олы инәем нәрсәдер сидит что-то штопает. Кече инәем казан төбе кыра.
— Ишеттеңме әле, ил өстендә слухи йөри бит,— диде Кече инәем,— Мәрәһим белән Акйолдыз хакында.
— Пыш-пыш йөргән һәр хәбәрне тыңлый калсаң, перегрузишь голову. Куй, Вазифа! — дип резко сказал Олы инәем.
Бөтен ишеткәнен сөйләп бетерми туктарга Кече инәемнең чамасы юк иде.
— они безумно любят друг друга, ди, Таһир белән Зөһрә кебек...
Олы инәем тяжело вздохнула. Бераздан тыныч кына әйтеп салды:
— Мәхәббәт грех түгел. блуд без любви – грех. Әгәр дә син безнекенә яратып килмәсәң, белмим, ничек икебез бер дөньяга сыеп яшәр идек... Мәхәббәт бөтенесен дә оправдывает, прощает…
— Языгын да, милость да үзе өчен һәркем үзе күтәрә. Мин бит аларны гаепләп әйтмим,— дип акланды Кече инәем.
довольно долго эндәшми торгач, ул тагы тезеп алып китте.
— Мәрәһим белән Акйолдыз, күрәсең, электән үк бер-берсен белгәннәр. Теге елны безнең авылныкылар Дим үренә барып нанялись собирать урожай иде бит. Шунда күрешкәннәр, диләр. Имеш, Акйолдызның риза булып Хәмзәгә килүе дә шул Мәрәһим өчен генә икән. "Мәрәһимне гомеремдә тагы бер күрер булсам, Хәмзәгә кияүгә чыгарга гына түгел, туп-туры ад китәргә дә ризамын",— дип әйткән диме, уйлаган диме. — Хәерсезгә, адәмнәр артыграгын белә, аннан да артыграгын сөйли. — Мәрәһимнең яше дә утызга җитеп барадыр инде,— дигән булды Кече инәем, янәсе, сүзен очлап.
Менә нинди серләр ачылды миңа! Мәрәһим белән Акйолдызның хәлен аңлыйм мин. Тик анавы имеш-мимеш һич кенә дә дөрескә охшамый. Әниемнәр сөйләшкән теге кичтән соң атна узды, ай узды, ә гашыйклар хакында урамда нет ни слова Безнең Югары оч халкы, гаеп табып, обсуждать человека, мыскыл итеп көләргә очень способный — сылтавы гына табылсын. "Фәләннең бичәсе фәләннең иренә күз кыскан икән, фәлән кода фәлән чуть не сбил с пути сваху, фәлән агай фәлән постучал в окно вдовы икән…" кебек юк-бар хәбәрне хатыннар сөт аерткан җирдә, ирләр каравыл өенә җыелганда, кыз-кыркын суга барганда авыз тутырып сөйли. Әсгать кебек острый на язык язвительная обидная песня да чыгара. Әмма Акйолдыз белән Мәрәһимгә их не касаются ни ветер, ни дождь, то есть о них не сплетничают. Димәк, Кече инәемә кемдер бөтенләй буш хәбәр сөйләгән, сөйләгән дә тынган. Ярый, хәерлесе шулдыр. Онытыйк инде бу хакта... Ләкин алар үзләре оныттырмады.
***
"Адәм ышанмас сүзне дөрес булса да сөйләмә",— диләр. Әйе, үзең күреп, үзең ишеткәнгә дә кайчак ышанып бетмисең. правда ли дип сомневаешься. Мин дә тәүдә күзем күреп, колагым ишеткәннәрнең хаклыгына шикләнеп, югалып калдым. Бу свидетельство сәбәпче безнең гел әллә кая югалып йөри торган кышлау үгезебез булды. Кич ул тагы көтүдән кайтмады. Шуны эзләп без, өйдәге ир-ат, пойменный луг төрлебез төрле ягына таралыштык. Минем изнемогать йөрүем бушка гына булды. Үгез табылмады. Әллә кайчан сумерки төшеп, төн тәмам куерып беткәндә, мин, уставший, Кызлар тавына килеп мендем. Көндез Мортаза агаемның кесәсеннән укравший бер чеметем тәмәкене төреп тартмакчы булып, тау битләвендәге ялгыз имән төбенә утырдым. Кәгазен табып, тәмәкесен урадым, ә шырпысын таба алмадым. Күрәсең, каядыр төшереп калдырганмын. Ризыкка язмады бу хәрамнан килгән мал! Инде кузгалып киттем дигәндә, күземә галәмәт зур сәер нәрсә чалынды. Адәм дисәң, адәм түгел, хищник дисәң, җанвар түгел. Үзе некрасивый. Ул тау астыннан акрын гына өскә, миңа табан, ползет. Минем сердце ушло в пятки. Менә-менә атылып чыгып китәчәк ул. Мин сак кына имән артына сыенам, йөрәгем дөп-дөп тибүдән имән селкенә. Теге чудище, демон инде ачыграк шәйлим. Аның аяклары да, башы да икешәр, куллары әллә дүрт, әллә алты. Санап бетерерлек түгел. Агач башына үрмәләсәм инде? Алай да котылып булмас шул. Ни күрсәм дә шунда күрермен, двигаться нельзя. Кышлау үгезне эзлим дип, смерь эзләп йөргәнмен икән. Чытырдатып күзләремне йомдым, йомылган күз алдымнан безнең таш зират капкасы, мәчет ае, яңа гына казылган кабер чагылып үтте. Мин аларны, гүя, могила яткан килеш күреп барам...
— Яратасыңмы? — диде гыйфритнең бер башы ирләр тавышы белән.
— Яратам... Яратам...— дип үтә ягымлы раслады хатын тавышлы баш.
— Бик, бикме? — дип төпченде тегесе.
— Бик-бик-бик булмаса, шушы бер крохотное счастье өчен шул чаклы тяжесть страданиййөкләп йөрер идеммени? все равно не жалею. Синең кочагыңдагы кечкенә бәхетемне алтын тауларга алыштырачагым юк.
Шул чак кротко, тихо кош сайрап куйды.
— Шул көе сине әнә теге ак йолдызга алып менимме? — диде ир тавышы.— Синең йолдызыңа...
Күк йөзендә, чынлап та, ак йолдыз балкып яна иде. Ул, рваться (куда-то), стремится, җиргә табан омтылып куя. Менә-менә күктән ычкынып китәр дә Кызлар тавына килеп кунар төсле. Мин инде тынычлана төштем. Гыйфрит дигәнем миңа зыян китермәячәк. Аның кайгысы миндә түгел.
— Синең белән җирдә дә бик рәхәт миңа. Ул йолдызда нәрсә калган безгә. Мин үз исемемне болай да яратмыйм. Сине генә яратам — исемеңне дә, үзеңне дә… Күңелем гомер буе сине эзләде, сине зарыгып көтте...
— Ищущий найдёт, и в камень гвоздь вбьёт, —дип такмаклады хатын.— Сабыр итеп көткән – сөйгән ярын үпкән.
— Син ничуть не унываешь, Акйолдыз, ә мин всегда в бреду,— дип зарланды ир. — Әйттем бит, икебез бергә чакта, бу дөньяда минем өчен сагыш та, хәсрәт тә, хәвеф тә юк. Аларның урыны башка җирдә.
Ике кулын алга сузып, пәһлеван Мәрәһим, Акйолдызны, бәби тоткан шикелле күтәреп, минем яннан гына узып китте. Тау башына менеп китте. Мине күрмәделәр. Гашыйкларның күзе җирдәге бөҗәктә түгел, һавадагы бөркеттә икәнен мин шул төнне тәү тапкыр аңладым. Сөешкән кешеләрнең ни өчен биеккә, тау түбәләренә омтылуын шул көнне мин беренче тапкыр сизендем, ә ни өчен икәнен менә сүз белән әйтеп аңлатып булмый. Матур тавышлары, сөйләгән сүзләре ошады миңа.
***
Ничек итеп кенә эчемә сыйдырыйм бу серемне? Бер көн терпел, ике көн чыдадым. Өченче көн чыдар әмәл калмады. Мәчет манарасына мен дә азан урынына кычкыр хет. Аулак мәлне туры китереп, Олы инәемне алачыкка чакырып чыгардым.
— Нәрсә, каймак ашыйсың килдемени, От слова ценный. Так главного героя звала первая жена его отца, так же его звали в деревне и Кендек, потому что он часто ходил с первой женой отца, а она была кендек әбисе, то есть бабка-повитуха – ред.? — диде ул.
— Юк, Олы инәем. Минем сиңа әйтә торган серем бар.
— Алай каймактан да баш тартырлык булгач, серьезный, важный сердер, күрәсең.
— Хәтәр шул, Олы инәем. Акйолдыз белән Мәрәһим хакындагы теге сүз дөрес булып чыкты бит.
— Нинди сүз, кем сүзе?
— Нигә, теге кичне Кече инәем…
Минем телем, тешемә тиеп, абынып калды. шпионство чак-чак кына ачылмады.
— Кеше сүзе инде, халык сүзе...— дип мыгырдадым.
— Куй, не говори пустых слов, не болтай.
— Буш түгел шул! Теге төнне үгез эзләп гаеп булганымда аларның икесен бергә Кызлар тавында күрдем.
— Тфү, тфү, балам, наверное, тебе показалось. Кара төндә бәндә күзенә кажется каким-то спутанным ул. Төн бик караңгы иде шул.
— Мин аларның сүзләрен дә ишеттем, Олы инәем. Валлаһи! Икмәктер, кояштыр! я, что, лжец??
— Алдакчы түгел. Хата күргәнсең, ялгыш күргәнсең. ошибиться не значит обманывать.
— Күрдем дә, ишеттем дә.
— Адәмнең кайчак шулай күзе не нужное күрер, колагы тиешсезне ишетер була. Куй, балам, юк белән башыңны бутама.
Мин бөтенесен дә тезеп сөйләп бирмәкче идем дә, Олы инәем ышанырдай булмагач, сөйләмәдем.
— Адәм ышанмас сүзне сөйләмә моннан соң, — диде ул ахырда. — дурная слава сплетника күтәреп позор, унижение калырсың. Мәсхәрә калудан без бөтен өй эчебез белән куркабыз.
Чынлап та, әллә бөтенесе дә күземә генә күрендеме икән? Олы инәем, шулай гына булгандыр, ди бит. Ә колагыма өзлексез чыңлап торган: "Яратасыңмы?", "Яратам"...— дигән авазларны ничек басарга соң миңа? Минем колагымда тынса да, ул авазлар Кызлар тавында барыбер калачак бит.
...Олы инәемнең сәер бу адымын — минем дөрес хәбәремне көчләп-көчләп несправедливый, ложное обвинение чыгарырга тырышуын мин бары әле килеп төшендем. Борынгы грекларда гашыйкларны яклаучы, аларны хәвеф-хәтәрдән саклаучы Афродита исемле богиня булган. Минем Олы инәем, әлбәттә, ул илаһия турында ишетмәгән дә, белмәгән дә... Әмма сам не осознавая, ул Акйолдыз белән Мәрәһимнең мәхәббәтен саклаучы шул Аллаһ вазифасын үтәгән.
***
Без быел арыш урагына коллективная помощь. Это традиция, свойственная татарам и башкирам ясарга ниятләдек. Мич башын да ике мичкә балыбыз үкереп әчеп утыра. зимний забой скота үгезне тәгаенләдек. обед ашатыр өчен олы-олы три больших деревянных кадки баллы катык оетмакчы булдык. Күп итеп икмәк пешердек, калач салдык. Урак өмәсе — үзе бер бәйрәм ул. Көн буе работать с полной отдачей дә кичен двор тутырып табынга җыелалар. много, жадно есть мясо, пьют бульон с удовольствием. Олырак ир-ат, чаярак бичәләр шау-шу килеп пьют медовуху. Егет-җилән белән кыз-кыркын табыны болай да навеселе була. Өмәгә сайлап кына, кулыннан эш килер, кичен табын кадерен белер кешеләрне генә чакыралар. Анда эләгү мәртәбәгә санала. Дүрт-биш көн алдан ук без кичке чәй вакытында кемне-кемне чакырачагыбызны чамалап, барлап чыктык. Мин хисапчы эшен башкардым.
— Мәрәһимгә әйтәсездер бит? — диде Олы инәем.
— жена, его женщина чирле икән,— диде Сәлих агаем ашыга-пошыга.
— Үзе килер, — диде Олы инәем.
Мин каләм белән сыза барган кәгазьгә тагы бер таяк өстәлде.
— Күрше-күләннең һәммәсенә дә кагылдыгызмы? — дип белеште бу юлы әтием.
— Галләмнәргә генә дословно – не ударились. Здесь: не стали им говорить йомык Хәмзә барыбер нора чыкмас, дидек,— дип җаваплады өлкән агаем.
— Килмәсә, чакыруыбыз калсын. право соседа бар. Хәтер калыштан булмасын...
Мин тагы ике таяк өстәп куйдым. Шуның белән вәссәлам. Кояш чыгуга, безнең капка төбендә кипит страшная суматоха, "ад кромешный" иде. Кулбашларына серп салып, бөтенесе дә килгәннәр. Мәрәһим дә, Хәмзә белән Акйолдыз да бар. Быел арыш басуы ерак. Җәяүләп озак барырга кирәк булачак. Минем күзем, билгеле, теге икәүдә. Алар бер-берсеннән качмый да, сарылып та бармый. Акйолдыз кыз-кыркын арасында. Алар шырык-шырык көлешәләр. подмышкой гармонь с колокольчиками кыстырган Мәрәһим, Мортаза агаем белән сөйләшкән булып, ике генә адым арырак басып тора. Әйтерсең, алар Кызлар тавына да менмәгән, чут-чут үбешмәгән дә... Болар бөтенләй икенче кешеләр. Теге төнне мин, димәк, бүтән ир белән бүтән хатынны күргәнмен булып чыга. Әмма аларга сыный биреп караучы бер мин генә түгел икән. Әле теге якта, әле бу якта шул икәүнең я монысына, я тегесенә юнәлгән күз карашы елт-елт итеп кала.
серо-голубая лошадь җигеп, капкадан әтием чыкты.
— Я, өмәчеләр, хәерле сәгатьтә! Кузгалыйк,—диде.— Утырышыгыз арбаларга. Кызларның иң уңганнарын, иң чибәрләрен үз яныма алам. Арба минеке, җыр сезнеке...
Кинәт ыгы-зыгы купты. Кыз-кыркын белән килен-киштә, чыр-чу килеп, әле теге арбага, әле бу арбага барып сугылды. Мин, нишләптер, шунда Акйолдызга борылып карадым. Алдагы атлар кузгалып китте. Бары өч кеше генә нәрсәгәдер как будто засомневался, растерялся, өч яры һаман басып тора, әйтерсең, өч столб: Хәмзә, Акйолдыз, Мәрәһим. Менә Мәрәһим дә, җәһәт кенә борылып, Мортаза агаемның арбасына сикерде. Киттеләр. Акйолдыз белән Хәмзә әтиемнең арбасына утырды.
***
Төштән соң басудагы арышны ике төркем бергә кушылып урды. Өмә вакытында, халык күп булгач, җирнең буена түгел, аркылысына төшеп уралар. Ниса апа белән Хәмзә арасында торган Акйолдыз вдруг вышла вперед. Чыкты да ялт итеп артына борылды. Башта ул бала итәкле яшел сатин күлмәгенең итәген ике яктан кыстырып куйды, терсәгенә чаклы җиңнәрен сызганды, Две косы с звенящими чулпами, бер кат муенына урап, артка салып бәйләде. Шуннан гына кызыл саплы ай урагын уң кулы белән тартып алды. Аның күзендә моңача безгә таныш булмаган чая очкыннар сикерешеп уйнады. Нәрсә булыр икән? Кымшанган да адәм юк. Бөтен күзләр бер Акйолдызга төбәлгән.
— Безнең якта ирләр ашта түгел, эштә ярыша! — диде Акйолдыз. Аның тавышы, элекке кебек үк, чылтырап чыңлап китте. Чәм дә, гамь дә юк кебек иде бу тавышта. — храбрец, тот кто не боится чыксын минем белән борьба, конкурс! Кайсыгыз решительный? Ягез.
Өмәчеләр, әле булса ни дияргә дә белми, аптырап тора. Акйолдыз, подразнивая, тагы эндәште:
— мужчина юкмыни бу авылда?
Мин, үзем дә сизмәстән, күзләрем белән Мәрәһимне эзләп таптым. Ул межа, граница арырак очында башын иеп тора. "Сиңа әйтә бит, сиңа! чего ты там размякся?" — дип кычкырасым килде.
— Давай, Хәмзә, — диде безнең кода, — бичәң белән ярышып, булмаса, үзең күрсәт әле ирлегеңне!
— Әйдә, Хәмзә, әйдә! — диештеләр бүтәннәр.
— Мыек дөрес әйтә. Хәмзә ярышсын! Күрик әйдә!
— Күрмирәк торсаң да ярар, — дип мөңгерәде Хәмзә. — Мин үз бичәмне ярышсыз да әллә кайчан җиңгәнмен. нечего тут стараться соревноваться.
Шау-шу беразга янә тынды.
— Авылыбыз белән мәсхәрәгә калабыз бит, агай- эне! — дип суетиться кереште безнең кодабыз. — Үзем чыгар идем, урагым үтмәс, кулым — булдыксыз. Тел белән урып булмый шул. Миннән башка бер генә смелый ир дә юкмыни?
Ызан буйлап неторопливо, размеренно атлап, Акйолдыз каршысына Мәрәһим килеп басты. Аның красивое, стройное тело янында буйга-сынга кайтышрак кеше гадәттә тагы да становится маленьким, жалким. Шуңа күрә карлик адәмнәр аның тирәсендә чуалмаска тырыша. Ә бу юлы нечкә генә Акйолдыз пәһлеван алдында бәләкәйләнеп, югалып калмады, ничектер үсеп, энергичная, воспрявшая духом киткәндәй булды. Менә бер могҗиза!
— Мин чыгам, — диде богатырь. — Өчәр адым үлчә, Мортаза.— Үзе бары шунда гына Акйолдызның йөзенә күтәрелеп карады. Тегесенең ике битендә әлеге кызыллык гөлт итеп балкыды да тиз үк сүнде.
— гибель батыра от женщины дигәнне ишеткәнебез бар.—Мәрәһим кинәт батыраеп китте. — Ни булса да булыр, Акйолдыздан җиңелеп хурлыкка калуымны да бер звание, бер бүләккә санармын.
— Бигүк кыйммәтле бүләк өмет итмисең икән, Мәрәһим... — Акйолдызның матур иреннәрендә беленер-беленмәс кенә елмаю чагылып калды.
— Язганы шул булса ни... — дип тегесе дә көлемсерәгәндәй итте.
Үзенең зәңгәр күзләре шундый боек иде. Ул иңбашындагы урагын алды. Күзләре кинәт җанланып китте.
—Тәвәккәлләдек, Акйолдыз! Если горишь ты – не погасну и я…
Нинди матур сүзләр әйтеп салды Мәрәһим! Мин ул сүзләрнең суть, значение яхшы төшенәм. Бүтәннәрнең, әлбәттә, моңа зиһене җитми.
Бу арада Мортаза агаем ызаннан өчәр адым үлчәде, тип-тигез ике бүлем булды – гаделнең дә гаделе килеп чыкты. Хәзер башланачак. Мин Акйолдыз өчен не переживаю. Аның беренче уракчы икәне илгә мәгълүм. Мәрәһим өчен борчылам менә. Дөрес, ул да эшкә уңган ир, булдыклы, маһир кеше. Ул читән үрсә, кызлар бәйләгән челтәр шикелле купшы килеп чыга. стог сена салса, чиркәү купол, свод шикелле килбәтле була. Ул ясап буяган ставни әллә каян елмаеп тора. Хәтта урманнан утын алып кайтканда да йөген ничек итте алай өйми, аны ыспай итеп, картинка кебек итеп төйи. Гармунны ничегрәк уйнавын әйтеп тә тормыйм инде, уенын бөтен тирә-як үзе ишетеп тора, ә менә уракка ничегрәк икән — кулыннан килә микән?
— Я, башлагыз! Җиңелгән еламасын. — Әлегә кадәр бәхәскә катнашмый торган әтием ярышчыларга шулай дип напутствие бирде.
Акйолдыз белән Мәрәһим уртадагы бауның икесе ике ягына килеп басты. Бу икәү бер-берсен шушы поэтичное: желтый океан батырырмы, әллә, киресенчә, коткарып алып чыгармы? Икесе дә жәл миңа, чөнки алар минем кешеләрем. Мин аларның серен саклыйм. Хәзер инде бу серне бүтән кешегә чишәсем дә килми. Ул минеке генә, юк, Олы инәем белән икебезнеке генә...
Акйолдызның кызыл саплы елтыр урагы беренче кабымын кырт иттереп тешләп өзде. Икенчесен, өченчесен дә чеметте. Шуннан китте бу, әй китте! Уң кулындагы урагы елт-елт итеп кенә кала, сул кулындагы учмасы урак көенә, ничектер, әйләнә-әйләнә биеп бара. Учмасы тулгач, урагы белән башак яныннан тота биреп, аны артка әйләндереп сала. Елтыр урак бөтенләй ярсыды, бөтенләй шашты. Азактан тыеп туктатып булса ярар иде... Урак уру түгел бу, торганы белән бер тамаша — бәйге! Күзне аерып алып булмый, ә шулай да аерырга кирәк. Чөнки янәшәдә икенчесе бар. Мәрәһимнең көрәк чаклы учына берьюлы ярты көлтә сыядыр. Монысы салмак салдыра, ләкин бер селтәүдә әллә ничаклы ялмап ала. Ай-Һай, Алпамшамыни?!
Ярышны моңача тавыш-тынсыз гына күзәткән кешләр, һәркем үзенчә, я куана, я борчыла башлады. Берәүләр Акйолдызны дәртләндерде: "һай, килене дә килене! Килен түгел, хәзинә!" Икенчеләр Мәрәһимне әйдәде; "Әй, гармунчы, ешрак бас урагың телләренә!". Кемдер мәзәк чыгарды. Кемнәрдер шуңа хахылдап көлеп җибәрде. Ниса апам чыдамады, ике кулын бөеренә таянып, теге ерык авызлар алдына килеп басты.
— Тыйнаксызлар, хәсисләр! Монавы хозур тамашаны, мөнәҗәт тыңлаган төсле, тын да алмый карау тиешле. Күңел биребрәк карагыз, юньсезләр. — Аның тавышы кинәт йомшарып, йөзе яктырып китте.— Сөбханалла- машалла! Тфү, тфү, күз тимәсен. Матурлык белән Көч ярыша бит монда! Чибәрлек белән Гайрәт алыша. Шундый бәйрәмне гомердә бер генә тапкыр күрергә мөмкин. Соклана белергә кирәк…
Ниса апамның сүзләреннән соң бу ярыш бөтенләй бүтән сыйфатка кереп, бүтән мәгънә алгансыман булды. "Матурлык белән Көч ярыша бит монда!.." Кайсысы җиңәр икән боларның? Нәкъ мөнәҗәт тыңлагандагы шикелле, халык тынып калды.
Акйолдыз инде сноп бәйләргә тотынды. Ни арада бавын ясый, ни арада охапка җыя, ни арада көлтәсен буып ташлый. Артында тәгәрәшеп кенә торалар. Көлтәләре дә көлтә генә түгел, плотная талия сары курчак сынлы: шундый аккуратный, ухоженный, көлеп торалар. Шулай да бу эштә Мәрәһим тагы да җитезрәк булып чыкты. Байтак соңлап тотынса да, ярты юлны үтүгә, ул Акйолдызны куып җитте. Менә Акйолдыз соңгы көлтәсен бәйләде дә, селти биреп, аны Мәрәһим ягына ыргытты. Ә Мәраһим бәйләгән галәмәт юан көлтәсен хатын алдына китереп бастырды. Үзе, башын ия биреп, тынып калды. Акйолдызның иреннәре буйлап әлеге арбаучан елмаю йөгерде. Ул тәүдә толымнарын чишеп артка ташлады, кыстырылган итәкләрен тартып төшерде. Шуннан гына Мәрәһимнең зәңгәр күзләренә туп-туры карап:
— Ир икәнсең, Мәрәһим... — диде.
"Мөнәҗәт тыңлау" тынлыгы шартлап ярылды. Кешеләр, үзләре җиңеп чыккан шикелле, бөтенесе берьюлы иркен тын алды. Рәхәт итеп тын алды.
Ике уракчы арасына әтием килеп басты. Ниндидер бик кирәкле сүз әйтергә уйлый, ахры. Төбеннән үк сакалын учлап тотты. Иң акыллы сүзен шулай сакалыннан сыгып чыгара ул. — Сез икегез дә җиңдегез, — диде ул. — Матур итеп җиңдегез. Мондый җиңүчеләргә затлы бүләкләр тиеш тә бит, затлы малларым юк. Сез яшьсез, уңгансыз, матурсыз, һәркайсыгыз — үз-үзенә бүләк... Минем өмәмне олыладыгыз, күтәрдегез, ямьләдегез. Сагынып сөйләрлек тамаша ясадыгыз. Рәхмәт сиңа, килен! Мәрәһим, сиңа рәхмәт!..
Ничек кызык сөйләп ташлады әтием. Нәрсә бу — рәхмәтме, хуплаумы, сокланумы? Ә миңа калса, әтиемнең сүзләре фатиха сымаграк булып ишетелде.
***
Кич өмәчеләр табынга җыелды. Ихатаның төрле җиренә паласлар җәеп әзерләгән кичке табында Мәрәһим белән Акйолдыз кара-каршы туры килде. Мин лапас башыннан бөтенесен дә күреп утырам. Мәрәһим ашамады да, эчмәде дә, баштан ахырга кадәр бары гармун гына уйнады. Әй уйнады да соң! Бер арада Мәрәһим безнең якта бөтенләй ишетелмәгән матур озын көй тартып җибәрде, уйнап чыкты да тагын башлады. Бөтен табынны хәйран калдырып, Акйолдызның йомшак моңлы тавышы яңгырады. Хәйран калуыбыз шуннан: елдан артык вакыт үтеп, аның җырлавын тәү тапкыр ишетәбез. Нинди матур, спокойно җырлый Акйолдыз. Табында шау-шу тиз үк басылды. Моңа кадәр, күршесен дә тыңламый, тик үз сүзен генә сөйләп утырган подвыпишый, навеселе ирләр дә тынып калды. Шушы җыр — Акйолдызның безгә мәгълүм гомерендәге тәүге һәм соңгы җыры булды. Аның моңлы тавышын башкача мин дә, бүтәннәр дә ишетмәдек. Куанычларын да, горести дә җырсыз уздырды ул.
… Иртәгесен таң белән Мәрәһим башын алып чыгып китте. Куенына бер түгәрәк икмәк тыккан, култык астына гармунын кыстырган да шулай авылдан чыгып киткән. "Мине тиз арада көтмә, мин озак заработки юл тоттым", — дигән ул хатынына.
Мәрәһим урам капкасыннан түгел, через внутренний двор, через огород чыгып киткән. Шуннан, Галләм картның бакча артына килеп, бик озак басып торган. Торган, торган да, кинәт борылып, тугай ягына йөгергән. Имеш, башкача авылга әйләнеп тә карамаган. Боларны кем күзәтеп торгандыр, анысы безгә караңгы. Атна үтте, ай үтте. Ә Мәрәһимнән хат та, хәбәр дә юк. Халык шомлана башлады. Шулай да каз өмәләре чорында кош теледәй генә хат килеп төшкән бугай. Анда да исән-саулыгын гына сөйләгән дә беременная бичәсенә үтенечен әйткән: "Ул туса, исемен үзең тап, кыз туса, Акйолдыз дип куш", — дигән. Хатын иренең сүзеннән чыкмаган. Ыжгырып торган январь числосында дөнья күргән кыз балага атасы теләгән исемне бирде — Акйолдыз дип кушты.
***
Еллар узачак, сугыш барысының да сломает судьбы. Мәрәһимне һәм берничә ир-егетне сугышның беренче көннәрендә үк сугышка алып киттеләр. Аларны бөтен авыл озатты. Ирләр повозки утырды. Мәрәһим дә алар арасында. Аны хатыны, кызы Акйолдыз озатып калды. Читтәрәк аның гомерлек мәхәббәте Акйолдыз җиңгәбез дә минем янымда тора. Акйолдызның бармаклары минем рука тирәнрәк бата. Ул урыннан кузгала да алмады, сүз дә дәшмәде.
Ирләрнең арбалары инде күренми башлагач, Мәрәһим, атын туктатып, резко обернуться безнең якка карады. Шулчак Акйолдыз, кыр кәҗәсе сыман внезапно подскочив, китүчеләр артыннан торып йөгерде. Мәрәһим, атының башын каерып кире борды да хатынга каршы мчаться. Акйолдыз чак кына егылмый калды, тегесе ирек бирмәде, гайрәтле куллары белән эләктереп алды да үз алдына утыртты. Утыртты да, арбаларны, тех, кто был верхом на лошадях узып, чабып китте. Аннан соң беразга күздән югалдылар. Аларны хуплаучы да, хурлаучы да булмады. Хәтта Мәрәһимнең хатыны да чыдады, буйга үзеннән чак кына кайтыш кызын җитәкләп, башкалар рәтендә не шевелясь гына карап торды. Шушы мәл мин бу хатын алдын да үземне ничектер будто виноватый сиздем. Монысы да бит "минем кешем", ә үзем аны горестный иткән серләрне саклыйм... Бу чакта бөтенесен дә кызганам...
Сугыш бетүгә ел тулгач, Мәраһим турында "Пал смертью храбрых" дигән кара кәгазь килде. Мәрәһимнең бичәсе кар астында калган агулы бодай ашап үлгән иде. Ятим калган кызлары Акйолдызны Акйолдыз җиңгәбез тәрбиягә алды. Аның ире Хәмзә дә сугышта һәлак булды.
Чибәрлеген гомер ташламас бу җиңгәмне, байтак еллар узгач, тагын очраттым. Урамда тап булыштык. Йөзе аның яңадан яктырып киткән, ничектер тынычланып калган. Кыяфәтенә, төсенә әле булса картлык кагылмаган. Нинди крепкое потомство, непреклонный человек бу?! Ул дүрт-биш яшьлек малай җитәкләп алган. Баласы аз гына алга уздыра биреп, куанычын яшерми, әйтеп салды:
— Акйолдызның улы. Мәрәһим исемле.
Малай дедушка шулкадәр охшаган – идиома: похожи как две капли воды или точная копия. Күпме разливы, круговороты, вихри үтеп, Акйолдыз берег, своя любовь или половинка души килеп чыкты. Әлбәттә, күңеле көткән теләге, яшьтән җаны омтылган яры, кызганыч, шушы булмагандыр...
***
У нас есть и другой интересный текст Мустая Карима:
Если у вас есть предложения по текстам, то Вы всегда можете оставить их по адресу: eydetat@gmail.com
Заходите на наш сайт, каждый день вы найдете что-то новое и интересное! Также подписывайтесь на наши соцсети: мы есть в Telegram-е, Instagram-е, Youtube и Тиктоке.
Скоро – больше! До встречи, сау булыгыз!