Сегодня в рубрике "Читаем на татарском" предлагаем вам прочитать и прослушать татарскую публицистику. Эта статья татарской писательницы Фаузии Байрамовой о народной артистке ТАССР Вафире Гизатуллиной. Она вспоминает, какой была покойная татарская певица, чем жила и как погибла. Статья была написана 24 июня 2004 года и там очень много деталей, которые раскрывают личность, которую, к сожалению, мы потеряли.
Кто такая Вафира Гизатуллина и почему о ней важно говорить сегодня?
Она была не просто певицей с красивым голосом. Она была человеком принципа. Человеком, который воспринимал сцену не только как место для выступлений, но и как пространство ответственности.
Родившись 13 февраля 1946 года в деревне Камаево Менделеевского района, она прошла путь от сельской девочки до ведущей солистки Татарской государственной филармонии. Окончила Казанскую консерваторию, гастролировала по миру, собирала полные залы. Её репертуар сочетал классическую вокальную технику с глубокой эмоциональностью, что делало каждый её концерт событием. Её песни — "Әллүки", "Туган як", "Сагыну", "Ком бураны" — стали частью культурной памяти. И Вафира Гизатуллина была к тому же женщиной невероятной красоты и притягательной харизмой.
Но особое место в её жизни заняла гражданская позиция. В конце 1980-х — начале 1990-х годов, когда обсуждалось будущее Республика Татарстан, вопросы языка, культуры и статуса республики, Вафира Гизатуллина открыто поддержала национальное движение. Она участвовала в митингах, выступала перед людьми, не скрывала своих взглядов. Её называли "мәйдан җырчысы" — певицей майдана, потому что она действительно выходила к народу, когда надо вдохновляла, когда надо своим голосом успокаивала майдан. Ее любили, ее уважали, ее слушали.
Это был непростой выбор. Публичная позиция могла стоить карьеры и многие боялись публично выступать в поддержку суверенитета Татарстана. Вафира же оказалось смелой. Её реже приглашали, её записи не звучали так часто, как раньше. Но она не изменила своим убеждениям.
Вафира Гизатуллина показала, что любовь к родной культуре — это не только песни о ней, но и готовность её защищать. Сегодня о ней вспоминают не только как о певице с сильным голосом, но и как о человеке, который не побоялся быть честным в сложное время.
***
Миңа Вафирә турында язу җиңел түгел... Сорамасалар, мин бу яра – рана бөтенләй кагылмас та идем... Аның үлгәненә әле һаман ышанып бетеп булмый. Ә воспоминания язарга сорагач, димәк, инде кеше юк... Һәм син дә инде шушы трагедия белән килешергә мәҗбүр буласың... Һәм в глубине души бик еракка яшереп куйган воспоминания кузгала… Вафирәнең тавышы ишетелә, үзе каршыга килеп баса, хәтер китабының битләре әкрен генә кирегә – прошлое таба ачыла башлый...
Без Вафирә белән беренче тапкыр национальное движение очраштык. Елын-көнен ачык кына әйтә алмыйм, әмма 1988 елның көзендә Татар иҗтимагый үзәге уздырган җыелышларда Вафирә бар иде инде. Ул үзе милли хәрәкәткә минем чакыру буенча килүен әйтә иде. Ягъни, ул минем национальная интеллигенция, шул исәптән Вафирәнең үзенә дә атап язган хатны алган, бу хатта мин аларны милли хәрәкәт эшендә катнашырга чакырганмын... Вафирә, искеренний һәм болеющий за свой народ кеше буларак, бу чакыруны бөтен йөрәге белән кабул иткән. Шулай итеп, 1988-1989 еллардан Вафирә белән безнең юллар рядом китте… десятки корылтайлар, митинг һәм пикетлар, голодовка мәйданнары, бәйсезлек өчен уздырылган төрле чаралар, бергәләп сайлауларда катнашу һәм кыйналып төшеп калулар, бергәләп йөрелгән сәяхәт-сәфәрләр, әле - Чаллыда, әле - Казанда бер-беребездә кунак булып китүләр... Бер-беребез белән килешкән һәм килешмәгән чаклар, бәйсезлек дип бәргәләнүләр, разочарования, кул селтәү – махнуть рукой, отказаться, терять надежду, аннан тагы вспышки эмоций - безнең тормышыбызда боларның барысы да булды.
1991 елның 14 маенда ачлык игълан иткәч, иң беренче минем яныма Вафирә Гыйззәтуллина килеп җитте. Баштагы көннәрдә хәтта минем белән бергә машинада ук куна иде, аннан өенә кайтып йөри башлады. Ул көннәрдә Вафирә ачлык мәйданында бөтен эшне оештырып, кайнатып йөрде, дошманнарның авыр сүзеннән мине львица кебек саклады...
Хәтерлим, мин ачлыкта ятканда, алар машиналарга төялеп, Марат абый Мөлеков җитәкчелегендә, Әлмәткә "Дружба" нефтепроводные трубы ябарга чыгып киттеләр. Татарстанга бәйсезлек таләп итәбез бит инде, нефть тә үзебездә калырга тиеш, дибез. Мин дә бәйсезлек өчен сохнуть от голода… Шул сәфәрдән юлда, паромда аларны бик нык избив, покалечив кайтарганнар иде. Вафирәнең дә бармакларын сындырганнар, аны "зеленая сука" дип, яшел яулыгыннан өстерәп йөрткәннәр... Соңыннан Вафирәнең үзен гаепләргә теләп, бик озак кына милиция юлларында йөрттеләр. Ә теге явыз бәндәләрне эзләп тә тормадылар, бу провокацияне органнар үзләре оештырганлыгы көн кебек ачык иде.
Милли хәрәкәт эше өчен Вафирәне судларда, милиция юлларында күп йөрттеләр. Хәтерлим, 1992 елның октябрь-ноябрь айлары иде, без, депутатлар, Югары Советта Татарстанның яңа Конституциясен кабул итәбез. борьба бик каты бара, федералистлар – Русия ягына, без исә бәйсезлек ягына тартабыз. Урамда исә народ вскипает, милләтчеләр бер дә туктамый митинглар уздыра. Бер заман урамнан хәбәр килә – милләтчеләр трамвайларны туктатканнар, Конституция кабул ителмичә, җибәрәсе түгелләр икән. Безнең эш бөтенләй тукталгач, мине залдан урамга посланник итеп чыгардылар. Барам – Вафирә 5нче трамвай каршына, рельслар өстенә сузылып яткан, башкалар да тимер юллар өстендә яталар. Аларны йорт түбәләреннән камерага төшереп торалар... – Вафирә, трамвайларны җибәрергә кирәк, эш тукталды бит, Конституция бөтенләй кабул ителмәскә мөмкин дим. Вафирә миңа яткан җиреннән: "Син аларга сатылгансың! – дип кычкырды. – Конституция халык теләгәнчә кабул ителсен! Без беребез дә урыннарыбыздан тормыйбыз!"
Без күпме көрәшсәк тә, Конституция татар халкы теләгәнчә үк булмады, руководители ничегрәк тели - шулай булды. Инде хәзер ул Конституция дә юк инде, аның бәйсезлек турындагы статьи юк… Милләт өчен трамвай юлларына чыгып яткан Вафирә дә юк...
Ә ул чакта аны бу эше өчен судка биреп, штрафлар да түләткәннәр иде. Түбәдәге камералар юкка гына төшермәде бит инде аны. 1994 елның 19 мартында мине Милли Мәҗлес рәисе итеп сайлап куйдылар. Бу корылтайда Вафирә дә бар иде. Аңа кадәр безнең аралар бераз салкынаеп алган иде, чөнки Вафирә ул вакытта әле һаман Татарстан җитәкчеләренә ышана, бәйсезлек өчен алар көрәшә, дип уйлый иде. Ә инде 1994 елның 15 февралендә Татарстан белән Русия арасында кабальное соглашение төзелгәч, Вафирә дә эшнең нәрсәдә икәнлеген аңлады – бу җитәкчеләргә бәйсезлек кирәкми иде. Мин корылтайда бу хакта бик подробно чыгыш ясадым, бу килешүнең бәйсезлек юлында беренче зур отступление икәнлеген халыкка аңлаттым. Вафирә минем хаклы икәнлекне аңлады һәм шуннан соң инде без милли сәясәт мәсьәләсендә бер юлдан бардык.
1994 ел. Безнең өчен бик истә калырлык ел булды. Халыкның ни дәрәҗәдә авыр, бесправный яшәвен күреп, без Вафирә белән җәен авылларга чыгып, халык белән очрашулар уздырырга уйладык. Бу очрашуларны Актаныш районыннан башладык, чөнки аның хакимият башлыгы безгә күптән таныш иде. Без авылларда булдык, механизаторларның ниндидер ярышындамы, бәйрәмендәме катнаштык, коеп яуган яңгырлар астында чыгышлар ясадык. Очрашулар вакытында райондагы бик күп проблемаларны өйрәндек, белдек, мин соңыннан бу хакта Татарстан Президентына ачык хат та яздым. Ни кызганыч, без килеп киткәннән соң, хакимият башлыгын эшеннән алдылар, ә проблемалар шул килеш калды…
Аннан соң без Вафирә белән Түбән Кама районына чыгып киттек. Хакимияттә безгә очрашулар оештырырга әллә ни булышмадылар кебек, без һаман шул милләтчеләргә упали в ноги. Әле дә хәтерлим – суган басуы буйлап чыгышлар ясап йөргән идек. Халыкны җыябыз да сөйлибез, җыябыз да сөйлибез, Вафирә кырны яңгыратып җырлап та җибәрә. Аннан сыер савучылар янына летнее пастбище бардык, кичләрен клубларда очрашулар уздырдык. Үзебезгә күрә, очень довольные булып, Чаллыга кайтып кердек. Аш пешерә башлагач, өйдә бер баш суган юклыгын күреп, рәхәтләнеп көлешкән идек... Кырда бер баш суган сорап алырга да не пришло в голову икән, ике мечтательницы… Хәер, без өйдә суган юклыгын белсәк тә, сорамаган булыр идек, без бөтенләй башка цель, башка тормыш белән яши идек шул.
Аннан чират Алабуга районына җитте, Чаллыга кайтып, бездә бераз ял итеп алабыз да, тагы халык арасына чыгып китәбез. Хәтерлим, Алабуганың үзендә картлар көненә багышлап уздырылган зур кичәдә миңа сүз бирмәгәннәр иде, югыйсә, ул вакытта мин әле депутат идем бит. Вафирә җырлады ахыры. Аннан авылларга чыгып киттек. Бәләкәй агач клубларда булдыра алганча халыкны җыеп, аларга бәйсезлек турында сөйлибез, шигырьләр укыйбыз, Вафирә җырлый. Авыл халкы безгә бәлешләр пешереп алып килә, шул рәвешле үзенчә кунак итә.
Алабуганы шулай бер әйләнеп чыккач, Вафирәнең туган районына кайтырга булдык. Менделеевск анда янәшәдә генә бит. Хакимият башлыгы безне яхшы гына кабул иткән кебек булды, үзебезчә, планнар төзедек, барасы авылларыбызны билгеләдек.. Әмма безнең бу планнар беренче авылда ук пришло вдребезги.
Беренче итеп Вафирәнең туган авылы Камайга кайттык. Белдерүләр куелган, халык безнең киләсен белә. Кичен җыенып клубка чыгып киттек. Клубка килеп җитүебез булды, вдруг, внезапно бөтен авылда ут сүнде. Көтәбез, көтәбез, ә ут янмый. Клубтагы халык урамга чыкты, өйдәгеләре, ут янмагач, клубка килергә не спешили. Без әле һаман утны бирерләр, вакытлыча гына сүнгәндер, дип уйлыйбыз. Октябрь аеның башы инде бу, көзге төн салкынча, яңгыр сибәли башлады, җыелган халык нишләргә дә белми. Шулай бер-ике сәгать караңгыда басып торгач, без Вафирә белән эшнең нидә икәнлеген аңладык – ут специально сүндерелгән иде. Бу эш безнең халык белән очрашуны өзәр өчен эшләнгән иде. Урамдагы халык белән шулар хакында сөйләштек тә, хәтеребез калып, Вафирәләргә кайтып киттек. Кайтып керосин лампасы янында бераз утыруга, төнге сәгать 11ләр тирәсендә, ут бирделәр. Вафирә бу хәлләргә бик горько обиделась, минем алда бик испытывала неудобство, чөнки минем аның туган авылына беренче тапкыр килүем иде бит. Иртәгесе көнне иртәнге якта булса да, халыкны җыеп, очрашу уздырабыз, дип ниятләп, йокларга яттык. Әмма иртәгесе көн минем өчен тагы да зур горе, испытания әзерләп куйган булып чыкты. Әле без йокыдан торып өлгермәгән идек, Вафирәләргә Чаллыдан минем ирем, от слез опухшие кыз туганнарым килеп керде. Бертуган абыемның үле гәүдәсен авылыбыз башындагы нашли повешенным в лесу… Бүген күмәсе икән, мине алырга килгәннәр. Шулай итеп, көзге томанлы иртәдә мин Вафирәләрдән үз авылыма – абыемны күмәргә кайтып киттем.
Вафирәләр авылына мин инде ул исән вакытта яңадан килә алмадым - 2001 елның 18 сентябрендә тело умершего артыннан гына ияреп кайттым.
Хәтеремдә тагы туксанынчы еллар уртасына кайтам... 1994 елның ахырында рус-чечен сугышы башланды. Вафирә моны бик авыр кабул итте, бөтен җаны-тәне белән чеченнарны бросилась защищать. Ул Казанда уздырылган бер генә митинг-пикетны да калдырмады, аларда чеченнарны яклап ялкынлы чыгышлар ясады. Бөтен Русия тарихында единственный буларак, бу сугышка каршы протест йөзеннән, Вафирә Гыйззәтуллина Русиянең атказанган артисткасы дигән исеменнән отказалась, отрекалась, аның таныклыгын мәйданда утта яндырды. Һәм үлгәнче чечен халкы ягында булды.
1995 елда без Вафирәне Иттифак партиясе исеменнән депутатлыкка чыгарып карадык. Вафирә бик с задором, чын күңеленнән тотынган иде. Әмма аны депутат итеп уздырмас өчен хакимият приложила все усилия. Вафирә Казан шәһәрендә үз округында һәр йортны, һәр фатирны диярлек прошла своими ногами. Тирләүдән бүрек эчем юешләнеп, стухла, изгноилась, бүрегемне аттым, дип сөйләгән иде ул соңыннан. Вафирә үзен депутатлыкка үттем, дип уйлады, әмма аның тавышларын башкага алып биргән булып чыктылар. Аннан соң ул тагы берничә тапкыр депутатлыкка чыгып-чыгып карады, әмма хакимият берничек тә бу гаяр татар хатынына юл бирергә теләмәде. Алар Вафирәнең теленнән курыктылар, дөресен әйтүеннән испугались.
Кат-кат сайлауларда төшеп калганнан соң, Вафирәнең хакимият белән отношения очень испортились. Бу хәл аның тормышына, матди хәленә дә бик нык тәэсир ясады. Аны хөкүмәт концертларына чыгармый башладылар, телевидениедән, бирсәләр дә, иске язмаларын гына бирергә тырыштылар. Акча недостаток не в силах терпеть, Вафирә радиога ярты ставкага эшкә керде. Бу хәлне белеп алуга, аның пенсиясен туктаттылар, ул чакта шундый тәртип иде. Ә Вафирәнең кулында кызы, оныгы бар, аларны ашатырга, киендерергә кирәк. Хәле ничек кенә авыр булсада, Вафирә беркайчан да не выдавала, не показывала свои переживания, тревоги. Халык алдына ялт итеп киенеп, елмаеп килеп чыга иде. Вафирә, гомумән, өс-башка бик нык игътибар бирде, ашарына булмаса да, киемен карый иде. Монда инде бер нишләп тә булмый, благородство омтылу, несчастный, бедный булып күренәсе килмәү Вафирәнең канында, холкында иде һәм ул үлгәнче шундый затлы, чибәр булып калды.
Үзен иҗтимагый тормыштан, милләттән аерырга тырышуларын Вафирә бик авыр кабул итте. 1997 елда уздырылган Бөтендөнья татар конгрессы корылтаена Вафирә кунак буларак та, делегат буларак та, хәтта җырчы буларак та чакырылмаган иде. Ул моңа бик кимсенде.
Әмма Вафирәнең иң авыр кабул иткәне - үзен сәхнәгә чыгармаулары иде. сокращение, дигән булып, аны филармониядән эштән дә чыгарып ташладылар бит. Ә аның бөтен ипие, яшәве - шул сәхнә. Мин - артист кеше, мин сәхнәдә үләргә тиеш, дия иде ул, күз яшьләрен чакка тыеп. И, шулай дип әйтмә әле, Вафирә, -дия идем мин аны юатырга теләп. - Син ул сәхнәдә үлү дигән нәрсәне әкренләп оныт. Җырласын җырладың, яшебез дә бара... Безгә хәзер башка нәрсәләр турында уйлый башларга кирәк, дия идем.
Вафирә соңгы вакытта намаз укый башлаган иде. Беренче намазын ул минем белән Чаллыда укыды. И, синең белән намаз укуы рәхәт, - дия иде ул. - Мәчеттә әллә нәрсә шунда - күп сөйләшәләр, һаман акча саныйлар, дигән иде. Үләсе җәйне дә ул бездә бераз торып, намазлар укыган иде. Вафирә, гомумән, Чаллыга килергә ярата, килгәндә күп вакыт бездә туктала иде. Мин дә Казанга барганда, күбрәк аларда туктала идем. Вафирә Чаллыны бик ярата иде, бер вакыт хәтта анда күчәргә дә уйлап йөрде. Ул Чаллының шәһәр башлыгы Рәшит Хәммәдиев белән дә дус иде, матди яктан хәле бик авырайса, прямиком аның янына килә иде. Рәшит Сәетович исә мәдәният әһелләренә һәрвакыт ярдәм итте. Вафирә, шаярып һәм яратып, ирем Җәмил белән мине Сез Ленин белән Крупская кебек дип әйтә иде. Ул Җәмилне бик нык хөрмәт итә, тормышында күп нәрсәләрне аның белән киңәшләште. "Синең Җәмилең бар бит, Фәүзия, сиңа рәхәт" дия иде ул еш кына безнең өчен сөенеп. Әмма үзенә пара, способная создать семью таба алмады ул, хәер, ул аны эзләмәде дә бугай. Миңа үземнән дә көчле, югары дәрәҗәле, затлы кеше кирәк, ә андыйлар татарда хәзергә күренми әле, дия иде ул, ярым шаярып, ярым җитди рәвештә. Шушы 10-15 ел бергә аралашып яшәгән чорда мин Вафирәнең азып-тузып йөрүен күрмәдем. Аның ул темага говорить откровенно дә хәтерләмим. Без күпме генә якын булсак та, ул минем белән аралашканда беркайчан да чиктән чыкмады, теләсә нәрсә сөйләмәде һәм кыланмады.
Вафирә әнисенә, туганнарына карата бик человечная, милосердная иде. Ярдәм сорап, барысы да аңа баралар иде - кемгә укырга керергә, кемнең армия мәсьәләсе, кемне больницага салырга кирәк, кемгә фатир алырга булышырга, эш белән ярдәм итәргә. Һәм Вафирә йөгерә, туганнарга да, туган булмаганнар өчен дә чаба… Вафирә әнисе өчен бигрәк переживала. Ураза вакытында әнисе Вафирәнең умерла на руках… Бер көн уразасын калдырмыйча, Вафирә аны авылга кайтып карады, үзе юды, үзе проводить в последний путь… Шушы саваплары өчен үзенең дә урыны җәннәттә булсын иде аның.
Вафирә үзенең туган авылы Камайга зур игътибар бирде. Ул чын мәгънәсендә аның белән яши иде. Туган авылында мәчет салуны да Вафирә үзе башлап йөрде, крыша калаена, кадагына хәтле үзе табышты, самостоятельно справилась Аның ай саен, атна саен авыл белән ике арада бәргәләнүен күреп, мин аңа болай ук йөрмәскә куша идем. Ю-юк, мин мәңге Камайны ташлый алмыйм, шул юлда үләрмен инде мин дия иде ул минем бу сүзләремә каршы... Һәм нәкъ шулай булды да – ул туган авылы Камайдан кайтканда, Казан юлында погибла.
16 сентябрьдә төнлә шалтыратып, миңа Вафирәнең авариягә эләгүен әйттеләр. Балалары Мамадыш больницасында, үзе үлгән булырга тиеш диделәр. Мин Мамадышка шалтыраттым, Вафирәнең үлгәнлеген төгәл белдем. Без ирем белән икенче көнне иртүк Мамадышка чыгып киттек. Без барганда Вафирәнең труп Казанга озатканнар иде, балаларын да яңа гына вертолет белән Казанга алып киткән булып чыктылар. Больницада врачларны күреп сөйләшкәч, милиция хезмәткәрләре белән аралашкач, бу трагедия бөтен куркынычлыгы белән встало перед глазами. Бөтен яктан китереп кысылган кечкенә генә машинасы, рульдә – коты чыккан кызы Камилә, артта - онык, алда - балаларын үз йөрәге белән бу фаҗигадән саклап калырга омтылган Вафирә... Ул соңгы мгновение дә үзе турында түгел, балалары турында уйлагандыр, Аллаһтан да аларның исән калуын сорагандыр кебек... Аллаһ рәхмәте белән, балалар исән калды, ә Вафирә юк... Ул юл буйларында җан биреп ятканда, аны күреп танучылар булгандыр, бисмиллаһ әйтеп, күзләрен йомдырдылар микән, өсләренә ябып куйдылармы икән... Ник берәрсе миңа юлдан хәбәр итмәде икән, кырыенда булсам, мин аны вскрытие ирек бирмәс идем, чөнки Вафирә үлгәч ярдырмаска кушкан иде бит... Әмма бу илдә исәннәрнең дә, үлгәннәрнең дә бернинди хокуклары юк шул, син үзең теләгәнчә кабергә дә кереп ята алмыйсың…
18 сентябрь Казанга Вафирәне күмәргә киттек. Элеккеге Киров мәдәният сараена, тар гына урынга, кеше карый алмаслык биеккә куйганнар Вафирәне. Без аның баш очына барып бастык. Микрофон да шунда тора. Халык бик күп. Менә берзаман мелкие чиновники җыела башлады, алар да безнең янга килеп басарга мәҗбүр булдылар. Берзаман, инде хушлашу башлана, дип торганда, бу түрәләр, микрофонны өстерәп, безне ташлап, Вафирәнең аяк очына барып басмасыннармы! Һәм үзләре язган сценарий буенча сөйләргә тотындылар. Вафирә исән вакытта аның утларын сүндерүчеләр,те, кто глушил ее голос, аның каршында барлык ишекләрне дә ябучылар тыгыла-тыгыла, мәетнең аяк очында бүген аны мактый иде. Мин урынымнан да кузгала алмадым. Миңа да, Вафирәнең иң якын иптәшләренә дә - берсенә дә сүз бирмәделәр... Вафирә үзе исән булса, аларның барысын да бу залдан куып чыгарыр иде. Килгән түрәләр үзләренең дежур сүзләрен ашыга-ашыга сөйләделәр дә, Казандагы затлы кабинетларына таралдылар. Без Вафирәнең җәсаде артыннан аның туган авылы Камайга кайтып киттек. Вафирәне анда – кара туфрак, безне последнее прощаниекөтә иде...
Көзге моңсу көн... Аяк астына кипкән сары яфраклар сибелгән... Тузанлы авыл юлы буйлап Вафирәне кладбище таба күтәреп баралар. Авыл башындагы зират агачлары аны шаулый-шаулый каршы ала. Алар шаулаган саен, җиргә сары яфраклар коела, сары яфраклар коела. Коймадан ерак түгел кабер казылган, ул инде иртәдән бирле Вафирәне көтеп тора.
Вафирә милләтнең затлы, тонкий вкус, осознанный, зрелый булуын теләде. Бу аның өчен бәйсезлеккә караганда да мөһим иде. Ул сәхнәдә дә, тормышта да невежество, глупость, незнание, мескенлекне, самодеятельность кичерә алмады. Ул татар милләтен үз югарылыгына күтәрергә омтылды. Милләт ишеттеме аның крик души, чакыруларын, өзгәләнүләрен ишеттеме? Әллә аңлый да алмыйча калдымы? Вафирә, атылган йолдыз кебек, милләт күгеннән сызылып янып төште... Яна-яна төште, яна-яна китте...
***
Если у вас есть предложения по текстам, то Вы всегда можете оставить их по адресу: eydetat@gmail.com
Заходите на наш сайт, каждый день вы найдете что-то новое и интересное! Также подписывайтесь на наши соцсети: мы есть в Telegram-е, Instagram-е, Youtube и Тиктоке.
Скоро – больше! До встречи, сау булыгыз!