Кэмбридж университеты профессоры, чыгышы белән Австралиядән булган Кристофер Кларк "Европа 1914 елда сугышны ничек башлаган" исемле китап язган. Бүгенге көндә Европаның берничә илендә иң күп сатылган әлеге китапның авторы Азатлыкка биргән әңгәмәсендә ул чордагы Европаны хәзергесе белән чагыштыра.
Халык арасында 1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган, дип сөйлиләр. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә. 20 яше тулмаган дип саналган Принципка канун нигезендә үлем җәзасы билгеләү мөмкин булмый. Аны дәүләткә хыянәт һәм үтерү гаепләүләре нигезендә 20 ел төрмә җәзасы билгеләп Прагадан 60 чакрымлап ераклыктагы Терезин төрмәсенә озаталар.
1914 елның 28 июнендә Франц Фердинанд һөҗүмдә исән калган булса, сугыш башланмаган булыр идеме, дигән сорауга тарихчы ул чордагы Европа хәлләре турында сөйләп җавап бирде.
"Сугыш булмаган дип күз алдыбызга китерик. Чишеләсе мәсьәләләр бик күп иде. Көньяк славян милләтләрнең, полякларның язмышын хәл итәсе бар иде. Анда барыбер киеренкелек һәм низаг бар иде. Австрия-Маҗар империясе үзендәге милләтләр проблемын ничек тә булса чишәргә тиеш иде. Аны миллионлаган кешенең үлеменә китергән сугышны башламыйча да чишеп булган булыр иде, бәлки", диде Кларк.
Тарихчы Беренче дөнья сугышыннан әле дә сабак алырга чакыра.
"Чираттагы сугыш ел ярымнан башлана, аңа әзерләнер өчен яки аны булдырмас өчен вакыт күп әле, дип яшәргә ярамый. Хәлләр алай гына бармый. Украина кризисыннан күрәбез – Русия, Европа Берлеге һәм АКШ арасындагы мөнәсәбәтләр нинди тизлектә үзгәрде дә куйды. Шуңа күрә китаптан шуңа өйрәнеп була – күз ачып йомганчы да хәлләр начарлана ала. Сугыш башланамы, юкмы дип көтеп утырырга түгел, вазгыятьне кораллы низагка җиткермәс өчен мөһим булган чаралар күрергә кирәк", ди тарихчы.
Беренче дөнья сугышы: тәхет варисы Франц Фердинандны үтерү
![Франц Фердинанд җәмәгате һәм өч баласы белән 1910 елда. 1914 елның 28 июнендә ул җәмәгате белән Сараеводагы Австрия-Маҗар гаскәрләрен тикшерергә тиеш була. Бу көн аларның берничә ел элек өйләнешкән көненә туры килә.]()
1/12
Франц Фердинанд җәмәгате һәм өч баласы белән 1910 елда. 1914 елның 28 июнендә ул җәмәгате белән Сараеводагы Австрия-Маҗар гаскәрләрен тикшерергә тиеш була. Бу көн аларның берничә ел элек өйләнешкән көненә туры килә.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
![Фердинандлар Сараевога поезд белән килә һәм һөҗүмнең беренче планында машина белән шәһәргә барганда ук үтерелергә тиеш була. Бу фотода Франц Фердинандның һөҗүм алдыннан машинага якынлашуы сурәтләнә.]()
2/12
Фердинандлар Сараевога поезд белән килә һәм һөҗүмнең беренче планында машина белән шәһәргә барганда ук үтерелергә тиеш була. Бу фотода Франц Фердинандның һөҗүм алдыннан машинага якынлашуы сурәтләнә.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
![Франц Фердинанд машинада хатыны белән бергә атып үтерелер алдыннан Сараево рәсмиләрен сәламли.]()
3/12
Франц Фердинанд машинада хатыны белән бергә атып үтерелер алдыннан Сараево рәсмиләрен сәламли.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
![28 июньдәге беренче һөҗүм омтылышында, һөҗүм итүченең машинага граната атуыннан Франц Фердинанд исән кала. Берничә кеше яралана һәм Фердинанд аларның хәлен белү өчен хастаханәгә барырга тели. Машина юлда туктарга мәҗбүр була һәм якындагы икенче бер һөҗүмче аны җәмәгате белән бергә атып үтерә.]()
4/12
28 июньдәге беренче һөҗүм омтылышында, һөҗүм итүченең машинага граната атуыннан Франц Фердинанд исән кала. Берничә кеше яралана һәм Фердинанд аларның хәлен белү өчен хастаханәгә барырга тели. Машина юлда туктарга мәҗбүр була һәм якындагы икенче бер һөҗүмче аны җәмәгате белән бергә атып үтерә.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
![Босния сербы Гаврило Принцип Франц Фердинандны һәм җәмәгате Софияны Браунинг ярымавтомат пистолеттан атып үтерә. Ул патша гаиләсе вәкилләрен үтерү эшендә катнашкан алты кешенең берсе була.]()
5/12
Босния сербы Гаврило Принцип Франц Фердинандны һәм җәмәгате Софияны Браунинг ярымавтомат пистолеттан атып үтерә. Ул патша гаиләсе вәкилләрен үтерү эшендә катнашкан алты кешенең берсе була.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
![Бу һөҗүмдә кулланылган кораллар Венадагы Хәрби тарих музеенда саклана.]()
6/12
Бу һөҗүмдә кулланылган кораллар Венадагы Хәрби тарих музеенда саклана.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
![Шул ук музейда Франц Фердинандның һөҗүм көнендә кигән киеме дә саклана.]()
7/12
Шул ук музейда Франц Фердинандның һөҗүм көнендә кигән киеме дә саклана.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
![Канга баткан бу кием дә аның һөҗүм көнендәге киеме.]()
8/12
Канга баткан бу кием дә аның һөҗүм көнендәге киеме.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
![1914 елның 29 июнендә Сараево халкы сербларга каршы күтәрелә. Австрия-Маҗар империясе бу һөҗүмне серб түрәләре оештырган дип исәпли һәм Сербиягә сугыш игълан итә. Бу каршылыкка башка илләр дә кушыла һәм шулай итеп Беренче дөнья сугышы башлана.]()
9/12
1914 елның 29 июнендә Сараево халкы сербларга каршы күтәрелә. Австрия-Маҗар империясе бу һөҗүмне серб түрәләре оештырган дип исәпли һәм Сербиягә сугыш игълан итә. Бу каршылыкка башка илләр дә кушыла һәм шулай итеп Беренче дөнья сугышы башлана.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
![Франц Фердинандны үтерү турында хәбәр "Excelsior" газетының беренче битендә.]()
10/12
Франц Фердинандны үтерү турында хәбәр "Excelsior" газетының беренче битендә.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
![Һөҗүм итүчеләрне 1914 елның октябрендә Сараевода хөкем итү. Принцип беренче рәттә уртада утыра.]()
11/12
Һөҗүм итүчеләрне 1914 елның октябрендә Сараевода хөкем итү. Принцип беренче рәттә уртада утыра.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
![Сараевода һөҗүм булган урынның бүгенге күренеше.]()
12/12
Сараевода һөҗүм булган урынның бүгенге күренеше.
1914 елгы сугыш 28 июньдә серб инкыйлабчысы Гаврило Принцип Австрия-Маҗарстан империясенең тәхет варисы Франц Фердинандны һәм аның хатынын атып үтерүеннән соң башланган дип санала. Сербларны яратмаган, Балкандагы хакимият бүленеше һәм милләтара проблемаларны санга сукмаган Франц Фердинанд ул көнне Сараевога килгән булган. Бу үтерүдән соң кызып киткән вакыйгалар агышы бер айдан Беренче дөнья сугышы башлануга китерә.
Previous slide
Next slide
