Это сатирическое произведение о том как на человека может повлиять пропаганда и как человек пытается угодить новой власти, готовый напрочь забыть свои корни, стереть из памяти и свой язык, и свою религию в угоду властям.
Текст произведения сокращен и слегка адаптирован для изучающих татарский.
Фатих Амирхан – татарский писатель, публицист и общественный деятель начала XX века. Он был одним из самых близких друзей поэта Габдулла Тукай и входил в круг молодых татарских интеллектуалов, которые формировали новую татарскую литературу и журналистику.
Амирхан был сыном известного имама Зарифа Амирхана. А он был имамом в Апанаевской мечети и мечети Иске Таш в Казани. Будучи сыном муллы, Фатих писал сатирические и очень смелые для своего времени тексты о жизни общества. В молодости он тяжело заболел и у него парализовались ноги, он на всю жизнь остался инвалидом. Однако продолжал активно писать, редактировать журналы и влиять на культурную жизнь Казани и создал выдающиеся произведения как, например, "Хәят" или "Фәтхулла хәзрәт".
Он прожил 40 лет. В отличие от Тукая, Амирхан застал распад Российской империи и создание Советского Союза. Он был свидетелем того, как многим представителям татарской интеллигенции пришлось эмигрировать зарубеж, наблюдал как большевики пришедшие во власть рушили татарскую систему. Все это писатель описывал это через свою сатиру.
Амирхан умер 9 марта 1926 года, похоронен рядом с близким другом Тукаем на татарском кладбище в Казани.
Ленин күмелгән көннең кичендәге митингтан кайтып кергәндә, Шәфигулла агайның его душа стала крайне ранимой, күзләре яшьләнгән иде.
— Бүген нинди көн икәнлеген беләсеңме син?—диде Шәфигулла агай хатыны Сәрвигә.— Бладимир Иличне күмгән көн бит бүген,— диде дә всхлипывая елап та җибәрде һәм күз яшьле тавышы белән сүзен дәвам иттерде:
— всемирный эшчеләре үзләренең башлыкларын день утраты бит бүген... Бөтендөнья эшчеләре сирота калган көн бит бүген... Бөтен җир, күк җыларга тиеш көн бит бүген...
Шәфигулла агайның моннан соңгы сүзләре аңлашырлык булмады: рев, плачь, мышкылдаш, образное выражение в смысле растрогаться һәм күз яшенең көчәюе сүзләрне басканнар иде. Бераз тынычланган шикелле булгач, нежно покачиваясь белән урыннан торып:
Вы жертвою пали в борьбе роковой...
дип, "Күмү маршы" җырлый башлаган иде, ләкин аны да дәвам итә алмады, поперхнуться тукталды да урынына ташланды. Сәрви күптән инде иренең, партиясез булса да, Ленинга бик ихласлы икәнен белсә дә, аңа Шәфигулласының бүгенге бу кадәр йомшаруы неожиданный случай: Шәфигулла агай, Ленинның үлүен ишеткәч, искренне переживать булса да, бу көнгә хәтле әле болай күз яше белән еламаган иде. Сәрви ире елаудан туктаганнан соң гына сүзгә кереште:
— Байлар бик куанырлар инде... Безнең бедный народ образное значение не дадут спокойно жить инде… — диде.
— Юк! — диде Шәфигулла агай, урыннан сикереп торып, кулак белән грудь сукты.— Юк, разговорное, диалектальное – жена, байларга юл бирү юк инде ул!.. Рәхимов ибдәш әле генә миңа шуны сөйләп кайтарды: Бладимир Илич үлгәнгә карап, ди, без буржуйларга юл бирмәбез, ди... Линин үлмәде ул: аның партиясе калды, ди... Инде Линин үлгәч, һәммә сазнателни рабучийлар партиягә керергә тиешләр, менә хәзер "линински набур" башлана: рабучи халык, партиягә язылып, бөтендөнья буржуйларының досмерти напугать, Линин үлгәнгә шатлануларын җимерсен, ди...
Шәфигулла агай Рәхимов иптәшнең сүзләрен горячо, пылко, воодушевлённо, снова и снова әйтә-әйтә сөйләде дә:
— Һәй, катын! — диде.— Һәй катын, син дә сазнателни булсаң иде... — диде, ләкин сүзенең конец әйтеп бетермәде. Аның йөзеннән, күзләреннән бер приятность, әгәр Сәрви дә сознательный булса, бик татлы булачагы күренеп тора иде.
— Бик интересный кеше син, карт: тотасың да шулай дисең. Минем кайчан байлар яклы булганымны күргәнең бар? — диде Сәрви страдающий тавышы белән.
— Ул гына җитми тагы!.. Дурман бар синдә, рилигиузный дурман!.. Шул разрушает тебя, шул! Таварищ Михайлов әйтә: "Сезнең хатыннарыгызда рилигиузный дурман бар,— ди.— Сез үзегез сазнателни рабучи булгач, Аллага, Исуска, Магуметкә, пупларга, муллаларга не верите инде, билгеле, ә менә сезнең хатыннарыгыз, шуларга ышанып, сезгә чын сазнателни рабучиларча торырга, камунистларча "Красный быт" төзергә не дают возможности",— ди. Рәхимов ибдәш әйтә: "Татар рабучиларын да шул эш харап итә, аларның да хатыннары дин белән отравлены,— ди,— дин — әфиун ул, агу ул,— ди.— Сазнателни рабучий Аллага, Мөхәммәткә, муллага ышанып, үз-үзен алдалап йөрмәс, сез үзегез ул чипухаларга ышанмый торгансыздыр бит,— ди...— Күбегезнең хатыннары нисазнателни, сез, ирләр, аларга аңлатырга тиешләр",— ди...
— Әстәгъфирулла, диген, сумашедший старик… Бог накажет тебя…
— Менә, катын, дурманың попался хәзер! — диде һәм Шәфигулла агайның йөзенә һәм күзләренә оттенок хитрости и сообразительности чыккан иде.— Синдә рилигиузный дурман бар. Ә үзең, нисазнателни дигәч, ругаешь меня… Нисазнателни син! Дурман син...
Шәфигулла теленә бүген доселе мәртәбә кергән бу "дурман" дигән сүз, мәгънәсе аңлашылмауга карамастан, Сәрвигә очень плохо повлияло: бу сүз "нисазнателни"гә караганда даболее строгий упрёк, каты ругательство, мат сүзе шикелле тоела иде. Сәрви ачуланды:
— Дурман, имеш! Мин нишләп дурман булыйм, минем, Аллага шөкер, бер гаеп – вина юк!.. Мине бер кеше дурман дия алмас!.. Син үзең миңа карт башың белән Аллаhыга болтаешь всякую всячину, миңа шул кеше нисазнателни дурман була ул! — дип, сильно разозлилась.
Хатыны ярсыганнан-ярсый башлаганда, Шәфигулла сүз озайтып тормый, милый, сладкий смех белән проблема борып җибәрә иде. Гадәтенчә, ул бу юлы да шулай итте: хатының, религиозный дурманы тотыла торып, "дурман" дигәнгә ачуланавы һәм моның үзен — инде динле булудан бөтенләй покаяние итеп, дурманнан навсегда избавиться калган сознательный рабочий Шәфигулланы — "син үзең дурман" дип сүгүе аның смех китерә иде...
***
Көннәрнең берсендә Шәфигулла агай төче шатлык һәм душевное наслаждение күтәренкелеге белән өенә кайтып керде. Сәрви өйдә булмаганлыктан, Шәфигулла агайга үзенең сладкие чувства сөйләп бүлешергә суждено кеше юк иде. Ул уйлап кына ләззәтләнеп утырмакчы булган иде дә, барып чыкмады.
— Шөкер Ходайга, партәйни дә булдык бит... — дип уйлана башлаган иде, вдруг испугался һәм тиз-тиз генә: — Тфу, тфу! — дип, ике ягына икешәр мәртәбә плюнул.— Какуй чурт, мин сиңа әйтим, Ходайга шөкер булсын! Карт җүләр! Синең үзеңнең дә дурманың чыгып бетмәгән әле... Ячәйкәдә тәрбияләнәсең бар әле синең... Башындагы миеңнең дурманлы кисәген чокып алырга кирәк әле... — диде дә үз каршындагы стена эленгән иске рамлы Шамаил – это картина или панно с цитатами из Корана, именами Аллаха, пророка Мухаммада карап тора башлады. Рамга куелган, инде саргая башлаган написанные крупными, завитушками на бумаге молитвы. Бисмиллага бераз карап торганнан соң, Шәфигулла хитрый булдыклылык көлеше белән көлеп җибәрде.
Аннары урыннан таинственно генә кузгалып, тагы бер кат хәйләкәр генә көлеп җибәрде дә, рамлы бисмилланы дивардан алып, бераз вакыт нишләтергә белмичә кулында тотып торганнан соң, аккуратно кенә кәгазьне рамнан алды һәм, сигезгә бөгеп, кесәсенә салып куйды:
— Пример булыйм әле барсына! — диде.
Не прошло и получаса, Шәфигулла агай, бик ашыгып, завод капкасыннан барып керде һәм җыелышып йорт уртасында сөйләшеп тора торган эшчеләр төркеменә килеп җитте дә:
— Иптәшләр, минем сезгә бер гозерем бар иде,— диде.
— Тыңлыйбыз! — диделәр эшчеләр.
— Юк,— диде Шәфигулла агай,— юк, алай гына тыңларга это вам не игра, не игрушки, егетләр. Мин барыгызга да пример булсын дип эшлим әле бу эшне. Сез миңа завкум прсидәтелен, ячәйкә сикритәрен, үземезнең эшче-хәбәрчемезне чакырып чыгарыгыз, шуннан соң мин сезгә сүземне дә әйтермен, эшне дә эшләрмен, ийе, уен эш түгел ул! — диде.
Чакырылган кешеләр табып китерелгәнче, Шәфигулла агай көтү нетерпение белән ары-бире йөргәләнде, бер-ике мәртәбә үзенең күкрәге турысын өстән-аска таба сыпырып алды, өч-дүрт мәртәбә үзенең погладил свою "козью" бороду ладонью: ул ашкынып борчыла иде.
Килеп җиттеләр. Шәфигулла агай, үзенә серле төче бер төс чыгарып, уртага басты, татлы гына прокашлился, тантаналы тавыш белән сүз башлады:
— Икуналар, бисмиллалар безнең эшче халыкны хәзергә хәтле бик күп давили. Без, сазнателни эшчеләр, ул дурманнарны бетерергә тиеш. Менә мин — сезгә примир!
Шәфигулла кесәсеннән бисмиллалы кәгазьне чыгарды да, держа раскрыв ее торган урында түгәрәкләп әйләнеп, җыелганнарга күрсәтте дә:
— Күрдегезме дурманны? — диде.
— Күрдек! — диделәр.
— Мин бу злополучный, стинага элеп куелган җиреннән тартып төшереп, монда алып килдем,— диде дә урталайга порвал, тагы ертты, тагы ертты, на мелкие кусочки порвал бетереп, җиргә ташлап начал топтать.
Биеп-биеп таптады. Рәхимов белән ячәйкә секретаре аплодируют, "браво!" кычкыралар иде, тыңлаучылар арасыннан аларга ияреүчеләр шактый булды. Тапталып туктавына, шулар ук Шәфигулла агайны поднимать в воздух, качать человека в воздухе…
Заводтагы эшен тәмамлап өенә кайтканда да әле Шәфигулла агайның татлы тантаналы кәефлелеге кимемәгән иде. Бөтен йөзе һәм күзләре белән татлы елмаеп, ул Сәрвигә якын ук килде дә:
— Шәфигулла иптәшең кайтты, катын,— диде,— илле дүрт яшьлек сазнателни карт примир, мин сиңа әйтим...
сердитое лицо белән каршы алган Сәрвинең шәмаиленнән алынган бисмилла өчен бәйләнә башлавы Шәфигулланың татлылыгы киңәергә ирек бирмәсә дә, ул бирешмәде:
— Һәй катын... — диде, төче көлеп җибәрде.— Безгә, партәйни кешегә, синең дурманыңны күз алдында күреп чыдап тору мөмкин дә түгел, катын! ценность белергә тиеш, менә шуның аркасында бөтен эшче-крәстиәнгә примир булдым: кул өстендә чөеп йөрттеләр... Кем ире дигәндә, Сәрви ире дияр бит, сиңа да йөз аклыгы, мин сиңа әйтим... Синең дурманың урынына мин Бладимир Илич партритын алып кайтып эләм: бөтен эшче-крәстиәнгә тагын бер примир, мин сиңа әйтим...— диде Шәфигулла агай.
***
"Кызыл тормыш" төзү турындагы митингтан Шәфигулла агай ячейка сәркятибе һәм фабзавком рәисен ияртеп кайтты. Аның йөзенә чыккан татлы смиренность белән бергә күзләренә чыккан серле хәйләкәрлекне күрүгә, Сәрви, беркадәр куркынып:
— Ни булды, карт? — дип сорады.
— Юк инде, Сәрви ибдәш, карт-март дигән сүзләреңне хәзергә куеп тор инде... Иртәгә савитски мусульманское бракосочетание укытканчыга хәтле, мин сиңа ир түгел, син миңа катын түгел,— дип, Шәфигулла серле төче көлеп җибәрде... Аптыраган Сәрви бу сүздән исәреп китте:
— ты что сходишь с ума, карт дурак? Егерме елдан артык катын булып торырга яраган Сәрви инде катын булырга ярамый башладымыни? Инде маржа кирәк булдымыни? — дип тавыш күтәрде.
— Һай невежество, һай нисазнателнилек, Сәрви ибдәш,— дип, Шәфигулла агай, кет-кет итеп көлеп җибәрде. Аннан соң, алып килгән кунакларга карап:
— Сез, ибдәшләр, свидетель булыгыз: Сәрви миннән заимствовано из арабского – развод, талак, өч мәртәбә талак, мең мәртәбә талак! — диде, йөзе һәм күзләре белән төче елмаеп, Сәрвигә таба якынлаша башлады. Сәрви, елый-елый, начала ругать мужа:
— старый пес взбесился бит... Егерме ел торган хатынны ярамый башлады бит... балаларны ятим итә бит...
— Һәй наданлык, һәй нисазнателнилек, һәй аңламау,— дип, Шәфигулла, төче көлеп, Сәрви янына килергә тели. Ләкин Сәрви, елый-елый сүгенеп, читкә тартыла иде. Хатының теләмәвенә карамастан, сүгенүенә карамастан, Шәфигулла мәсьәләнне аңлатырга кереште:
— Мин сине иртәгә хәтле генә талак итеп торам бит: савитски никах укытканчы, сәвит кушканчалап, икәү барып теркәлеп кайтканчы гына талак итеп торам бит... Безгә, партәйни кешегә, дурманлы мулла никахы белән торырга ярамый — шуңа мин сине өч талак итәм бит... Менә иртәгә барып теркәлеп кайтамыз, яңадан син минем катын булып китәсең.
Шәфигулла агай, кое-как, с трудомхатының елаудан туктатып, көч-хәл белән аңар үзенең планын аңлатты. Икенче көнне "Гражданлык хәлләрен теркәү бүлеге"ндә никах теркәтеп кайткач, Шәфигулла агай Сәрвине яңадан "катын" дип йөртә башлады.
***
Икенче көнне эштән кайтышында, Шәфигулла агайны зур кызыл знамя тоткан хәлдә күрделәр: урта бер җирендә серп и молот сурәте төшерелгән кызыл әләм аның җилкәсендә тыныч колыхается, ул үзе, уйчан деловой видбелән әре-эре һәм солдатларча "бер, ике, өч", "бер, ике, өч" үлчәвенә тигез басып, чит-читкә карамастан, вәкарьле һәм әре бара иде.
Өенә дә ул шул кыяфәтендә кайтып керде һәм өендәгеләргә бер сүз дәшмәстән, әләмне, зур хөрмәт белән, карават өстенә яткырып куйды да:
— Катын, так татары поэтично называют соловья кичкә әзерләп куй! — диде. Сәрви аңлап җиткермәде:
— Нинди былбылны, нәрсәгә әзерләргә? — дип сорады. Шәфигулла агай хатының аңсызлыгына көлеп җибәрде:
— Кемне булсын, Вәлиулланны әзерлә, дим. Син партәйни түгел, сиңа Вәлиулла дип йөртсәң дә, чуртулла дип йөртсәң дә ярый; ә безгә, партәйни кешегә, баланы андый юк-бар дурманлы исемнәр белән атап йөртергә булмый... Бүген кичкә, клупка алып барып, бөтен ячейка хозурында балага настяшши сәвитски исем куштырамыз...
Клубка барыр вакыт җиткәч, Шәфигулла алты айлык Вәлиулланы үз кулы белән кызыл завернул в знамя, баланы Сәрвигә тоттырып, үзе әләмнең таягына тотынды:
— счастливые души, счастливчики, мин сиңа әйтим; бәхете белән дөньяга килгән балалар, мин сиңа әйтим: алты айлык вакытларыннан кызыл әләмнәргә төрелеп, ячәйкә хозур – наслаждение, тут в смысле обьятия баралар; ещё не начали говорить, мин сиңа әйтим, сазнателнилеккә язылалар... Кече-кечедән, мин сиңа әйтим, просветленность белән үсәләр...
Клубка барып кергәндә, Шәфигулланың күңеле йомшарган иде:
— Гает намазына барган шикелле, мин сиңа әйтим,— димәкче булган иде дә, кинәт аңына килеп алды:
— Гает намазларың, кадер кичәләрең гроша ломаного не стоит моның янында, мин сиңа әйтим...— диде.
Клубта Шәфигулла, неуклюже идти кешеләргә тантаналы карап, татлы тамак кырынгалап йөрде. Рәхимов иптәш "кызыл тормыш" төзү турында вәгазь сөйләде: вәгазендә Ленин сүзләреннән, Маркс әсәрләреннән, Калинин нотыкларыннан гыйбарәләр китереп, "кызыл тормыш" төзүнең hәрбер коммунисткa, hәрбер сознательный каждому рабочему обязательно икәнлеген, рассказал так, чтобы не осталось ни малейшего сомнения. Шәфигулла, чыдаша алмастан, хатының ребра култыгы белән төртеп, вздернул бровь:
— Ишетәмсең, Сәрвиҗамал? Бладимир Илич белән Маркс ибдәш сүзләреннән генә алып сөйли бит... Ну как, закрыл тебе рот? — диде.
Сәрвиҗамал үз авызының капландымы, юкмы икәнен белми hәм ул турыда уйламый да иде.
Вәгазьдән соң, Рәхимов иптәшнең кушуы буенча, "Интернационал"ны вместе, хором җырладылар; Шәфигулла агай Сәрвигә, җыр вакытында стоя, сказал снять шаль.
Бу эш беткәч, Шәфигулла һәм Сәрвине, баласын күтәргән хәлдә, сцена чыгардылар. Җыелганнар боларны бик каты кул чабып каршыладылар. Сәрви сбитая с толку, Шәфигулланың күңеле йомшарган иде. Шәфигулла агай, кызыл әләмгә төрелгән Вәлиулланы кулына алып, сәхнәнең нәкъ бер урта җиренә килде. Халык төркеменә карап, поклонился словно артист, аннан соң баланы ячәйкә сәркятибенә китереп, төче тавыш белән, Рәхимов өйрәтеп керткән нравоучение сыман нәрсәсен сөйләде:
— ...Менә бу бәхетле җанны, раднуй баламызны, мин сиңа әйтим, бөтендөнья кызыл әләменә төреп, РКПның корыч ячәйкәсенә тапшырамыз... Бладимир Илич үлде, әммә аның партиясе үлмәде... Сезгә тапшырамыз... — диде. Күңеле йомшарганлыктан сүзен дә дәвам итә алмыйча, баланы тизрәк сәркятипкә таба сузды. Иң кирәклесе әйтелеп бетмәгән иде, шунлыктан аларны Рәхимов өстәде:
— Иптәшләр, бу сознательный семья балаларын Владимир Ильич кушкан юл белән алып барырга hәм РКПның стальные ряды тагы бер сознательный эшче тәрбияләп үстерергә сүз бирә... Ура!..— диде.
Балага исем сайлау мәсьәләсе ячейка әгъзаларына тапшырылды, hәркем үзе священный hәм коммунистлык өчен яраклы санаган исемне, кыскача сөйләп, аңлата башлады:
— Нинел! — дип кычкырдылар берничә тавыш берьюлы.— Ленин фамилиясенең хәрефләре кире яктан төзелүдән хасил була,— диделәр.
— Ул исем бит күбәйде инде. Безнең ячәйкәдә генә кырык өч балага шул исем кушылды, балалар үзара бит введут в заблуждение,— диделәр бер-икесе.
— Саташтырылсалар, бигрәк тә яхшы. Коммунистически обществода берәм-берәм личностьларга игьтибар булырга тиеш түгел. Личность булмый, коллектив кенә була,— диде бер коммунистический университетның шәкерте.
Ячәйкәнең зурлары аның сүзләренә игьтибар итмәделәр. Исем эзләү дәвам иттерелде:
— Икстурт! — диде бер кызыл армияле.— Иптәш Троцкий фамилиясенең хәрефләре кире яктан төзеп әйтелә...
— Нинилак дип кушыйк! — диде бер картрак эшче.— Иптәш Калинин фамилиясе ахырыннан башына таба укыла...
— Чыф фахыт латта латтит булсын! — диде үзен имажинист шагыйрь дип йөртә торган бер егет.— Яңа майланган машинадан чыга торган революционный тавыш. Чын коммунист машина тавышының мөкатдәс санамаска не может...
Тагы бик күп шундый исемнәр тәкъдим ителде. Иң ахырдан гына вәкарь белән Михайлов урыныннан торды да:
— Владимир! — диде.— Әйдә, Владимир Ильич үлгән елда туган балаларның күбрәге hәм матур, hәм яңгыраш шәп булган шушы hәрбер коммунисткa hәммә нәрсәдән кадерле булган исемне үз өстендә йөртсен. Әйдә, бу исем эшчеләр арасында милләт аермасы бетүнең, шовинизм бетүнең примета, свидетельство — символы булсын!..
Шәфигулла агай, окрыленный вид белән халыкка карап, кулларын селкеде. Вәлиулла Владимирга әйләнде. Клубта тагын "Интернационал"ны җырладылар.
— Володя! Володечка! — дип, баланы яраттылар. Баланың өстенә ячәйкәнең кызыл әләмен бөкрәйтеп тоттылар. Балага киемлек hәм чүпрәклек кызыл материя бүләк иттеләр. Ата-анасына завод счет 30 сум акча бирделәр hәм бала тәрбиясе өчен айлык ун сум биреп барырга язу бирделәр. Шәфигулла белән Сәрвине hавага чөйделәр.
***
Ике көннән соң Шәфигулла агай Володяны күтәреп демонстрациягә алып чыгып китте. Аннан соң бала үпкә шешү авыруы белән авыр хәлдә ятты. Сәрви ничәнче мәртәбәдер инде Шәфигулла агайга бәйләнде:
— Син карт дурак кына харап иттең баланы! Үзеңнең котырынып йөрүең генә җитмәгән, бер гөнаhсыз балаларның тәкатьләрен корытып йөртәсең, карт дурак, акылдан шашкан...
Сәрви аналык ачуы белән сүгенә иде. Шәфигулла агай аның белән чынлап сүгешмәде, ул үзе дә бераз аптырап калган иде:
— Юк сүзне сөйлисең син, әнисе!.. Нисазнателнилегеңә барасың син... Язмышы шулай булгандыр дияргә кирәк синең... Син партәйни түгел, сиңа ничек дисәң дә ярый... Диманстратсиягә чыкканга карап, бала авырыймы соң?.. - диде ул.
Бала предсметрный хрип хәленә килгәндә, Шәфигулла агай каушаган хәлдә аның колыбель янында утырып тора иде. Аның фикеренә "тәлинкәгә шафран белән "Интернасианал" язып эчертеп карасаң, шифасы булмас микән?" дигән сымаграк бер нәрсә килгән иде, ләкин ул аны Сәрвигә не посмел сказать…
Баланың умереть белеңгәч, Шәфигулла агай тавышсыз гына елап жибәрде дә моңлы, күз яшьле тавыш белән "Күмү маршы" жырларга тотынды:
Вы жертвою пали в борьбе роковой…
пел плача; бер-бер артлы өч мәртәбә жырлады...
вопросы погребенияШәфигулла агай хәленнән килгән кадәр бик тырышты. Табут сатып алды, аны кызыл буяуга буяттырды; кабернe мөселман кладбище түгел, уртак каберлар каберстанына казыттырды; үзенең hәм балаларының жиңнәренә бәйләр өчен кызыл hәм кара чүпрәктән катыш повязка тектереп алды; труп кабергә озата барыр өчен балалайкада "Күмү маршы" мелодия уйный белә торган ике комсомолны чакырды; табут эчендә Володяның күкрәгенә пионерлык значогын тегеп калдырды...
Мәетне озатканда, Шәфигулла агай да юл буе балалайкачылардан уйнатып, үзе бертуктаусыз "Күмү маршы" жырлап барды,до охрипенения жырлады. Мәет кабергә төшкәч, туфрак ташлаганчы, ул шартын китереп нотык сөйләде.
Мәет күмелеп беткәч, Шәфигулла агай балалары белән берлектә өч мәртәбә "Күмү маршы" жырлады, елый-елый, үкси-үкси жырлады...
***
— … Барам дигәч, барам... Авылдагы йортымның каралтыларын сатам да барам! — диде Шәфигулла агай.
— Кире беткән карт дурак! — диде Сәрви.— Партәйни кеше бер син генә түгел, синнән башка бер кеше дә болай котырынып йөрми...
— Һәй нисазнателнилек... Һәй дурман баш... — диде Шәфигулла агай, төче сыкранып.— Әле дә алты ай сабыр иттем инде... Алты айдан бирле инде төннәрен йокламый шуны уйлап чыгам: Мәскәү дигән калаларга барып, Бладимир Иличнең йөргән урамнарын, торган йортларын күреп, кабер туфракларына йөзләремне сурсам иде, дим... Сиңа, безпартәйни кешегә, мин сиңа әйтим, барсаң да ярый, бармасаң да ярый... Әммә ләкин безгә, партәйни жаннарга... Һәй надан, катын, сөйләсәң дә, сөйләмәсәң сиңа…
дом, хозяйство сатарга барган жиреннән, авылдан Шәфигулла агай бик ашыгып кайтты. Ул ашыгу белән каралтыларны дешево сатып ташладым дип борчылды.
— Ике-өч көн соңга калсаң, Мәскәүдәге бәлеш суыныр иде шул! Әйтерсең лә хажга бара! — дип шелтәләде аны Сәрви.
— Һәй, дурман баш! — диде Шәфигулла агай, кәефсезләнеп.— Хажга бару түгел, имеш! Хажга бару шул! Синең дурманлы хажларыңнан мең-мең мәртәбә, млиун мәртәбә изгерәк хаж шул. Партәйни хажга барам шул!..
Бераз вакытлар узып тынычлангач кына, Шәфигулла агай үзенең ашыгуының сәбәбен Сәрвигә аңлатты һәм бу көннең кичендә, Сәрви белән берлектә, дүрт кызыл әләм хәзерләде. Юл хәзерләнүе тәмам булгач, Шәфигулла агай хатыны hәм балаларына соңгы сүзләрен әйтте:
— … дальный путь китәм инде... Сау-сәламәт күрешсәк иде!.. Атагыз святые места, изге туфракларда була инде... Бладимир Илич каберләре өстендә мин, сезнең өчен дип атап та, "Күмү маршы" жырлармын... Аның кабереннән изге чишмә чыкмыйча калмагандыр әле, сезгә, боерган булса, шул изге чишмәләрдән су да алып кайтырмын... Изге илләрдә үлә-нитә калсам, хәтерегездән чыгармагыз... Әледән-әле "Күмү маршы" жырлап, миңа багышлый торган булыгыз... Аналары! Син күз-колак бул, балалар көндәлек "Интернасианал"ларын жырлый барырга онытмасыннар!.. Бу бәхет, бу шатлыкларның кадерен белегез: мондый изге сәфәрләр сезнең ибдәшләрегезнең аталарыннан бик аз кешеләргә генә насыйп була... И, кызыл арысланнарым, и, кызыл былбылларым, и, кызыл балакайларым...
Шәфигулла агайның күңеле йомшарган иде: ул артык сөйли алмады, стоя на ногах, күз яшьле тавыш белән "Интернационал" жырларга тотынды... Жыр тәмам булгач, балалары hәм хатыны белән кочаклашып күреште дә, биштәрен аркасына тагып, кулына озын таяк алып, өйдән чыгып китте.
***
Если у вас есть предложения по текстам, то Вы всегда можете оставить их по адресу: eydetat@gmail.com
Заходите на наш сайт, каждый день вы найдете что-то новое и интересное! Также подписывайтесь на наши соцсети: мы есть в Telegram-е, Instagram-е, Youtube и Тиктоке.
Скоро – больше! До встречи, сау булыгыз!