Кайнар хәбәр

Сугыш балалары: без күргәнне беркемгә дә күрергә язмасын

Хәлим Хәйретдинов
Хәлим Хәйретдинов

Мәскәүдә яшәүче Хәлим Хәйретдинов сугыш еллары, яшәп калу өчен көрәш һәм Сталин турында хатирәләре белән уртаклашты.

Хәлим Хәйретдинов 1932 елда Мәскәүдә яшәүче Нижгар татарлары гаиләсендә дөньяга килә. Ачлык вакыты, сабыйлар бала табу йортында ук бер-бер артлы үлә тора. Ач аналарның бала имезергә сөте юк. Үләсе балаларны махсус бүлмәгә илтеп куялар. Кечкенә Хәлим дә шунда эләгә. Әмма аны әнисенең сеңлесе, күптән түгел генә бала тапкан хатын коткарып кала. Ул үлем бүлмәсендә Хәлимне эзләп табып имезә. Сабыйны күтәреп бүлмәдән чыгып барганда хәлсез хатыннар инде чиратка тезелгән була. Үлүче балаларын коткару өчен берничә генә тамчы булса да сөт бирүне сорыйлар.

Хәлимнең әтисе машина йөртүче булып эшли һәм, ниндидер могҗиза булып, ул яртышар капчык төрле ярмалар алып килә. Аналарга боткалар ашата башлыйлар. Алар сабыйларын имезә башлый һәм шулай итеп балалар исән кала.

1941 елда сугыш башланганда Хәлимгә 9 яшь була. Ул Мәскәүнең Чистые пруды, НКВД бинасы тирәләрен бомбалауны әле дә хәтерли. Шундый бомбалауларның берсеннән соң сәяси тоткыннар качып төрле йорт базларына яшеренә. Ул ишек алларында милициянең качкыннарны эзләп йөрүен, малайлардан сораштыруын, әмма беркемне дә таба алмавын искә алып сөйли.

Беренче поездны бомбалап тулысынча юк иткәннәр һәм анда булган бөтен балалар үлеп беткән икән

Дошман Мәскәүгә якынлашкач, Сталин кушуы белән малайларны Себергә озатырга әзерли башлыйлар. Янәсе алар фашист әсирлегенә эләгеп советка каршы сугышучы солдатлар булып үсмәсен. "Әти-әни мине поезд янына алып килеп калдырып китте. Мин Мәскәүнең Казан вокзалында кызыл хач төшерелгән вагонда өч көн кундым. Анда башка малайлар да бар иде. Беренче поезд китте. Чиратта без идек. Әмма безне вокзалда өч көн тоттылар. Нигә икәнен юлда барганда гына аңладык. Беренче поездны бомбалап тулысынча юк иткәннәр һәм анда булган бөтен балалар үлеп беткән икән”, ди Хәлим абый.

Ул утырган поезд Сергачка барып җитә. Шунда аны әбисе белән бабасы килеп ала. Аларның бу поездда оныклары булуы турында каян белеп алуын ул һич тә аңлый алмый. Тагын берничә баланы шулай туганнары алып китә. Ә башка балалар поезд белән Себергә юлын дәвам итә. Бу поездда булган дусларын Хәлим бүтән беркайчан да күрми, аларның язмышы аңа билгесез.

Сталин сугыш башында нигә фашизм ягында торган?

Риббентроп (сулда), Сталин һәм Молотов (уңда), Мәскәү, 23 август 1939 ел - 1939 елның 24 августына каршы төндә Германия тышкы эшләр министры Йоахим фон Риббентроп Мәскәү кирмәнендә Совет җитәкчесе Иосиф Сталин һәм тышкы эшләр министры Вячеслав Молотов белән очраша. Таң атуга Һитлер Германиясе белән Совет берлеге арасында үзара һөҗүм итмәү турында килешү имзалана.
1/50 Риббентроп (сулда), Сталин һәм Молотов (уңда), Мәскәү, 23 август 1939 ел - 1939 елның 24 августына каршы төндә Германия тышкы эшләр министры Йоахим фон Риббентроп Мәскәү кирмәнендә Совет җитәкчесе Иосиф Сталин һәм тышкы эшләр министры Вячеслав Молотов белән очраша. Таң атуга Һитлер Германиясе белән Совет берлеге арасында үзара һөҗүм итмәү турында килешү имзалана.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1939 елның 23 августында имзаланган килешү тексты Qьzьl Tatarstan (хәзер "Ватаным Татарстан") газетында да басылып чыга.
2/50 1939 елның 23 августында имзаланган килешү тексты Qьzьl Tatarstan (хәзер "Ватаным Татарстан") газетында да басылып чыга.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Совет берлеге тышкы эшләр министры Вячеслав Молотов 31 августта Совет берлеге Югары шурасының чираттан тыш утырышында чыгыш ясап килешүне ратификацияләргә тәкъдим итә.
3/50 Совет берлеге тышкы эшләр министры Вячеслав Молотов 31 августта Совет берлеге Югары шурасының чираттан тыш утырышында чыгыш ясап килешүне ратификацияләргә тәкъдим итә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Үз чыгышында Молотов Британия һәм Франциянең Һитлер киләчәктә Совет берлегенә һөҗүм итәчәк дип кисәтүен кире кагып аларны төрле сүзләр белән мыскыллый. Югары шура депутатлары дәррәү көлешәләр.
4/50 Үз чыгышында Молотов Британия һәм Франциянең Һитлер киләчәктә Совет берлегенә һөҗүм итәчәк дип кисәтүен кире кагып аларны төрле сүзләр белән мыскыллый. Югары шура депутатлары дәррәү көлешәләр.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Молотов Сталинны тарихи яктан алдан күрә белүче дип атый.
5/50 Молотов Сталинны тарихи яктан алдан күрә белүче дип атый.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Совет берлеген Һитлерга каршы тизрәк бергәләп чаралар күрергә чакыручылар турында исә Молотов алар "акылларыннан язмаганнармы икән" ди. Молотовның фашистларга каршы Британия белән Франция үзләре генә сугышсын дигән сүзләре алкышларга күмелә.
6/50 Совет берлеген Һитлерга каршы тизрәк бергәләп чаралар күрергә чакыручылар турында исә Молотов алар "акылларыннан язмаганнармы икән" ди. Молотовның фашистларга каршы Британия белән Франция үзләре генә сугышсын дигән сүзләре алкышларга күмелә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
 Молотовның шул ук чыгышы Jәş Stalincь (хәзерге "Татарстан яшьләре") газетында да басыла.
7/50  Молотовның шул ук чыгышы Jәş Stalincь (хәзерге "Татарстан яшьләре") газетында да басыла.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Советлар белән фашистлар килешүе турында дөнья матбугаты язмаларын Сталин матбугаты берьяклы гына яктырта.
8/50 Советлар белән фашистлар килешүе турында дөнья матбугаты язмаларын Сталин матбугаты берьяклы гына яктырта.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Наци Германиясе "чит ил эшләре министрлыгының рәсми басмасы булган Deutsche diplomatische Korrespondenz Германия-Совет мөнәсбәтләренә багышланган махсус чыгарылышында Германия белән Советлар Союзы арасындагы мөнәсәбәтләрнең яхшыруы Германиядә тирән канәгатьләнү хисе китереп чыгарды, дип яза."
9/50 Наци Германиясе "чит ил эшләре министрлыгының рәсми басмасы булган Deutsche diplomatische Korrespondenz Германия-Совет мөнәсбәтләренә багышланган махсус чыгарылышында Германия белән Советлар Союзы арасындагы мөнәсәбәтләрнең яхшыруы Германиядә тирән канәгатьләнү хисе китереп чыгарды, дип яза."
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Франция матбугаты бу килешү фашистларга каршы торуда көнчыгыш фронтны җимерде дип яза.
10/50 Франция матбугаты бу килешү фашистларга каршы торуда көнчыгыш фронтны җимерде дип яза.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Польшага каршы сугыш башлау белән янаган Һитлерның эшләре Молотов-Риббентроп килешүеннән соң тагын да шәбәеп китүен аңлаган Польша Англия белән ярдәмләшү килешүе төзи.
11/50 Польшага каршы сугыш башлау белән янаган Һитлерның эшләре Молотов-Риббентроп килешүеннән соң тагын да шәбәеп китүен аңлаган Польша Англия белән ярдәмләшү килешүе төзи.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Ул чакта Мәскәүдә дә, Берлинда да бу килешүне тынычлык килешүе дип атыйлар. Әмма чынлыкта бу килешүнең Польшага каршы бергәләп сугыш башлау, Европаны фашистлар белән коммунистлар арасында бүлешү турындагы яшерен протоколы да була. Анысы инде матбугатта басылмый. Бу протокол алман һәм урыс телләрендә әзерләнеп шулай ук 23 августта имзалана.
12/50 Ул чакта Мәскәүдә дә, Берлинда да бу килешүне тынычлык килешүе дип атыйлар. Әмма чынлыкта бу килешүнең Польшага каршы бергәләп сугыш башлау, Европаны фашистлар белән коммунистлар арасында бүлешү турындагы яшерен протоколы да була. Анысы инде матбугатта басылмый. Бу протокол алман һәм урыс телләрендә әзерләнеп шулай ук 23 августта имзалана.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1939 елда Польшага каршы сугыш башлау турында килешүнең Сталин һәм Риббентроп имзалаган харитасы.
13/50 1939 елда Польшага каршы сугыш башлау турында килешүнең Сталин һәм Риббентроп имзалаган харитасы.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
"Бөек юлбашчы" фашистлар белән Европаны менә шулай итеп бүлү турында килешкән булган.
14/50 "Бөек юлбашчы" фашистлар белән Европаны менә шулай итеп бүлү турында килешкән булган.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Мәскәүдә Молотов-Риббентроп килешүе ратификацияләгәннең икенче көнендә үк Һитлер гаскәрләре, Совет берлеге белән яшерен протоколда килешенгәнчә, Польшага бәреп керә.
15/50 Мәскәүдә Молотов-Риббентроп килешүе ратификацияләгәннең икенче көнендә үк Һитлер гаскәрләре, Совет берлеге белән яшерен протоколда килешенгәнчә, Польшага бәреп керә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Польшага каршы сугышта Германия хәрби һава көчләренең роле бик зур була.
16/50 Польшага каршы сугышта Германия хәрби һава көчләренең роле бик зур була.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Матбугат битләрендә сугыш хәбәрләре төп урынны ала.
17/50 Матбугат битләрендә сугыш хәбәрләре төп урынны ала.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Мәскәүдә килешү ратификацияләнгәннең икенче көнендә Һитлер гаскәрләре, Сталин белән яшерен протоколда килешенгәнчә, Польшага бәреп керә.
18/50 Мәскәүдә килешү ратификацияләнгәннең икенче көнендә Һитлер гаскәрләре, Сталин белән яшерен протоколда килешенгәнчә, Польшага бәреп керә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Сугыш хәбәрләре. Һитлерның зур планнарын тормышка ашырырга керешкән Германия мәктәптә укуларны вакытлыча туктата.
19/50 Сугыш хәбәрләре. Һитлерның зур планнарын тормышка ашырырга керешкән Германия мәктәптә укуларны вакытлыча туктата.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Польша белән ярдәмләшү килешүе имзалаган Англия сугыш хөкүмәте төзи һәм фашистларга каршы сугыш игълан итә.
20/50 Польша белән ярдәмләшү килешүе имзалаган Англия сугыш хөкүмәте төзи һәм фашистларга каршы сугыш игълан итә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Һитлер гаскәрләре Польшада Сталин белән яшерен рәвештә килешенгән чик сызыгына таба хәрәкәт итә.
21/50 Һитлер гаскәрләре Польшада Сталин белән яшерен рәвештә килешенгән чик сызыгына таба хәрәкәт итә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
ТАСС нациларның Польшада "уңышлы рәвештә алга баруы" турында хәбәр итә.
22/50 ТАСС нациларның Польшада "уңышлы рәвештә алга баруы" турында хәбәр итә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Польша белән килешү төзегән Франция дә фашизмга каршы сугышка кушыла. Англия гаскәрләре Франциягә китерелә. АКШ фашистларга каршы сугышу өчен Англиягә һәм Франциягә очкычлар җибәрә.
23/50 Польша белән килешү төзегән Франция дә фашизмга каршы сугышка кушыла. Англия гаскәрләре Франциягә китерелә. АКШ фашистларга каршы сугышу өчен Англиягә һәм Франциягә очкычлар җибәрә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Ә бу вакытта Мәскәү, фашистлар белән яшерен рәвештә килешенгәнчә, Польшаның көнчыгышын оккупацияләргә әзерләнә, резервистларгы оккупацион сугышка җыя башлый.
24/50 Ә бу вакытта Мәскәү, фашистлар белән яшерен рәвештә килешенгәнчә, Польшаның көнчыгышын оккупацияләргә әзерләнә, резервистларгы оккупацион сугышка җыя башлый.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Канада да фашистларга каршы сугыш игълан итә.
25/50 Канада да фашистларга каршы сугыш игълан итә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Польшаның мондый хәлгә төшүен совет хакимияте аның яшәүгә сәләтсез дәүләт булуы белән аңлата.
26/50 Польшаның мондый хәлгә төшүен совет хакимияте аның яшәүгә сәләтсез дәүләт булуы белән аңлата.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Польшаны "паннар изүеннән азат итү"ен белдергән Германия гаскәрләре Польша шәһәрләрендә хәтта тыныч халыкның да каршылыгына очрый, андый каршылык булган шәһәрләрне очкычлар һәм авыр артиллерия белән бомбалаячагы турында кисәтә.
27/50 Польшаны "паннар изүеннән азат итү"ен белдергән Германия гаскәрләре Польша шәһәрләрендә хәтта тыныч халыкның да каршылыгына очрый, андый каршылык булган шәһәрләрне очкычлар һәм авыр артиллерия белән бомбалаячагы турында кисәтә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Польшада “тынычлык урнаштыру”, “изелгән халыкларны коткару” эшендә фашистларга Мәскәү дә ярдәм итә башлый. 17 сентябрьдә Совет гаскәрләре Польшага каршы, Фашистлар Германиясе ягында сугыш башлый. Бу карарны аңлатып Qьzьl Tatarstanда басылган мәкаләдә Польша “халыклар төрмәсе”, “милли азчылыкларны изүгә, талауга нигезләнгән” дәүләт дип атала.
28/50 Польшада “тынычлык урнаштыру”, “изелгән халыкларны коткару” эшендә фашистларга Мәскәү дә ярдәм итә башлый. 17 сентябрьдә Совет гаскәрләре Польшага каршы, Фашистлар Германиясе ягында сугыш башлый. Бу карарны аңлатып Qьzьl Tatarstanда басылган мәкаләдә Польша “халыклар төрмәсе”, “милли азчылыкларны изүгә, талауга нигезләнгән” дәүләт дип атала.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
“Илебезне бөек патриотлык күтәренкелеге чолгап алды. Митингларда дулкынландыручы речьләр яңгырый. Бу речьләрдә, митингларда кабул ителгән резолюцияләрдә Совет хөкүмәтенең зирәк тышкы политикасын тулысынча яхшы дип табу һәм Ватаныбыз файдасына бөтен көчне бирүгә хәзер тору чагыла”, диелә мәкаләдә.
29/50 “Илебезне бөек патриотлык күтәренкелеге чолгап алды. Митингларда дулкынландыручы речьләр яңгырый. Бу речьләрдә, митингларда кабул ителгән резолюцияләрдә Совет хөкүмәтенең зирәк тышкы политикасын тулысынча яхшы дип табу һәм Ватаныбыз файдасына бөтен көчне бирүгә хәзер тору чагыла”, диелә мәкаләдә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Мәскәү белән Наци Германиясенең уртак белдерүендә Польшаны бергәләп басып алу “һөҗүм итешмәү турында төзелгән пактның рухына һәм эчтәлегенә” туры килүче гамәл дип аңлатыла һәм “Польша дәүләте җимерелү нәтиҗәсендә Польшада бозылган тәртипне һәм тынычлыкны торгызу” дип атала.
30/50 Мәскәү белән Наци Германиясенең уртак белдерүендә Польшаны бергәләп басып алу “һөҗүм итешмәү турында төзелгән пактның рухына һәм эчтәлегенә” туры килүче гамәл дип аңлатыла һәм “Польша дәүләте җимерелү нәтиҗәсендә Польшада бозылган тәртипне һәм тынычлыкны торгызу” дип атала.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Матбугат совет гаскәрләрегең Польшада көн саен яңа шәһәрләрне яулап алуы турында хәбәрләр белән тула.
31/50 Матбугат совет гаскәрләрегең Польшада көн саен яңа шәһәрләрне яулап алуы турында хәбәрләр белән тула.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Бу хәбәрләрдән аңлашылганча, Мәскәү Польшага каршы сугыш башлаганнан соң, полякларның фашистларга каршы тору мөмкинлеге тагын да кими.
32/50 Бу хәбәрләрдән аңлашылганча, Мәскәү Польшага каршы сугыш башлаганнан соң, полякларның фашистларга каршы тору мөмкинлеге тагын да кими.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Һитлер идеяләрен халыкка таратуда татар матбугаты да катнаша. Фашизм юлбашчысының Данцигтагы чыгышы.
33/50 Һитлер идеяләрен халыкка таратуда татар матбугаты да катнаша. Фашизм юлбашчысының Данцигтагы чыгышы.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Кызыл армия Польшада яңадан-яңа шәһәрләргә "ирек байрагы" алып килә.
34/50 Кызыл армия Польшада яңадан-яңа шәһәрләргә "ирек байрагы" алып килә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Польшаның көнчыгыш өлешләре Көнбатыш Украина һәм Көнбатыш Беларус дип атала.
35/50 Польшаның көнчыгыш өлешләре Көнбатыш Украина һәм Көнбатыш Беларус дип атала.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Советлар белән фашистлар Польшада үз биләмәләренең чикләрен тамгалый. Мәскәү оккупацияләгән яңа территориясенә язучылар һәм артистлар җибәрә.
36/50 Советлар белән фашистлар Польшада үз биләмәләренең чикләрен тамгалый. Мәскәү оккупацияләгән яңа территориясенә язучылар һәм артистлар җибәрә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Оккупацияләнгән җирләрдә халыкка совет кинолары күрсәтә башлыйлар, матбугат халыкның шатлануы турында яза.
37/50 Оккупацияләнгән җирләрдә халыкка совет кинолары күрсәтә башлыйлар, матбугат халыкның шатлануы турында яза.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Совет гаскәрләре 22 сентябрьдә Брест шәһәрен басып ала һәм биредә фашистлар белән бергәләп Польшаны җиңүне бәйрәм итә башлый.
38/50 Совет гаскәрләре 22 сентябрьдә Брест шәһәрен басып ала һәм биредә фашистлар белән бергәләп Польшаны җиңүне бәйрәм итә башлый.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
<p class="caption">1939 елның&nbsp; 22 сентябрендә Брестта наци һәм совет хәрбиләре дусларча гәпләшә.</p>
39/50

1939 елның  22 сентябрендә Брестта наци һәм совет хәрбиләре дусларча гәпләшә.

Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
26 сентябрь санында чыккан интервьюда полковник Моисеев, Мәскәү журналисты сорауларына җавап биреп, басып алынган Новогрудок шәһәрендә &ldquo;бигрәк тә балалар шатланалар, һәр җирдә аларның шат йөзләре күренә&rdquo; дип сөйли. Мәскәү журналистын ул җирләрдәге азчылык халыкларның мәктәпләрдә милли телдә уку мөмкинлеге булу-булмавы да кызыксындыра.
40/50 26 сентябрь санында чыккан интервьюда полковник Моисеев, Мәскәү журналисты сорауларына җавап биреп, басып алынган Новогрудок шәһәрендә “бигрәк тә балалар шатланалар, һәр җирдә аларның шат йөзләре күренә” дип сөйли. Мәскәү журналистын ул җирләрдәге азчылык халыкларның мәктәпләрдә милли телдә уку мөмкинлеге булу-булмавы да кызыксындыра.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Ә Барановичи шәһәрен &ldquo;азат иткәннән соң&rdquo; шәһәрдән нәрсәләрнедер поездларга төяп алып китү өчен бик күп кеше кирәк була. Полк командиры Рожков белдерүенчә, 150дән артык кеше җыела. &ldquo;Эшчеләр, елмайган хәлдә, безгә: &ldquo;Менә ирештек - панныкын түгел, үз байлыгыбызны төйибез&rdquo;, диделәр&rdquo;, ди Рожков. Төялгән әйберләрнең кая алып кителгәнлеге хәбәр ителми.
41/50 Ә Барановичи шәһәрен “азат иткәннән соң” шәһәрдән нәрсәләрнедер поездларга төяп алып китү өчен бик күп кеше кирәк була. Полк командиры Рожков белдерүенчә, 150дән артык кеше җыела. “Эшчеләр, елмайган хәлдә, безгә: “Менә ирештек - панныкын түгел, үз байлыгыбызны төйибез”, диделәр”, ди Рожков. Төялгән әйберләрнең кая алып кителгәнлеге хәбәр ителми.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Польша җирләрендә совет оккупацион гаскәрләре
42/50 Польша җирләрендә совет оккупацион гаскәрләре
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Совет хәрбиләре җирле халыкка яңа тәртипне аңлата
43/50 Совет хәрбиләре җирле халыкка яңа тәртипне аңлата
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Советның тынычлык һәм халыклар дуслыгы политикасы, Наци Германиясе белән мөнәсәбәтләрнең яхшырганнан яхшыра баруы турында мәкалә.
44/50 Советның тынычлык һәм халыклар дуслыгы политикасы, Наци Германиясе белән мөнәсәбәтләрнең яхшырганнан яхшыра баруы турында мәкалә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Советлар оккупацияләгән Брест шәһәрендә совет һәм нациларның уртак җиңү парадында совет һәм алман хәрбиләре елмаеша.
45/50 Советлар оккупацияләгән Брест шәһәрендә совет һәм нациларның уртак җиңү парадында совет һәм алман хәрбиләре елмаеша.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Алман лейтенант полковнигы Густав-Адольф Рибель бригадир Семён Кривошеин белән Брестта уртак наци-совет җиңүе парадында кул бирешеп бәйрәм итә.<br />
<br />
<strong>Укучыбыз төзәтмәсе: </strong><em>Вермахтның XIX моторлаштырылган корпус командиры танк гаскәрләре генералы Гейнц Гудериан, 15 нче танк полкы командиры подполковник Густав-Адольф Рибель һәм РККАның 29 нчы танк бригадасы командиры комбриг Семен Кривошеин ике ил гаскәрләренең берләштерелгән парады вакытында. Мондый тантана 1939 елның 22 сентябрендә поляк каласы Брестны совет ягына дустанә шартларда тапшыру вакытында тарих өчен теркәлеп калган. Алман ягы алдарак басып алган Львов каласын да, килешүләргә ярашлы рәвештә, бернинди каршылыксыз РККА лачыннарына калдыра.</em>
46/50 Алман лейтенант полковнигы Густав-Адольф Рибель бригадир Семён Кривошеин белән Брестта уртак наци-совет җиңүе парадында кул бирешеп бәйрәм итә.

Укучыбыз төзәтмәсе: Вермахтның XIX моторлаштырылган корпус командиры танк гаскәрләре генералы Гейнц Гудериан, 15 нче танк полкы командиры подполковник Густав-Адольф Рибель һәм РККАның 29 нчы танк бригадасы командиры комбриг Семен Кривошеин ике ил гаскәрләренең берләштерелгән парады вакытында. Мондый тантана 1939 елның 22 сентябрендә поляк каласы Брестны совет ягына дустанә шартларда тапшыру вакытында тарих өчен теркәлеп калган. Алман ягы алдарак басып алган Львов каласын да, килешүләргә ярашлы рәвештә, бернинди каршылыксыз РККА лачыннарына калдыра.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Һитлерның 6 октябрьдә Рейхстагта ясаган чыгышы да татар матбугаты аша халыкка җиткерелә.
47/50 Һитлерның 6 октябрьдә Рейхстагта ясаган чыгышы да татар матбугаты аша халыкка җиткерелә.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Һитлер чыгышлары газетның тулы бер битен диярлек алып тора.
48/50 Һитлер чыгышлары газетның тулы бер битен диярлек алып тора.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Нацилар белән советлар үзара һөҗүм итмәү килешүенең дәвамы булган Дуслык, хезмәттәшлек һәм демаркация килешүен имзалаганнан соң Сталин белән Риббентроп кул кысыша.
49/50 Нацилар белән советлар үзара һөҗүм итмәү килешүенең дәвамы булган Дуслык, хезмәттәшлек һәм демаркация килешүен имзалаганнан соң Сталин белән Риббентроп кул кысыша.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Вячеслав Молотов 1940 елның ноябрендә Берлинда - Ярты ел үтүгә Һитлер, һөҗүм итмәү турындагы килешүне бозып, Совет берлегенә бәреп керә. Сталинның геополитик уеннар белән артык мавыгып китеп ясаган зур хатасы нәтиҗәсендә Һитлер Совет берлегенең хәрби техникасының, сугыш коралларының зур өлешен беренче көннәрдә үк җиңел генә тартып ала. Сталинның хатасы өчен Совет берлеге дистәләрчә миллион кешенең гомере белән түли.
50/50 Вячеслав Молотов 1940 елның ноябрендә Берлинда - Ярты ел үтүгә Һитлер, һөҗүм итмәү турындагы килешүне бозып, Совет берлегенә бәреп керә. Сталинның геополитик уеннар белән артык мавыгып китеп ясаган зур хатасы нәтиҗәсендә Һитлер Совет берлегенең хәрби техникасының, сугыш коралларының зур өлешен беренче көннәрдә үк җиңел генә тартып ала. Сталинның хатасы өчен Совет берлеге дистәләрчә миллион кешенең гомере белән түли.
Сугыш алды матбугатын күзәтү чынлыкта сугышны Сталин белән Һитлерның яшерен рәвештә килешеп 1939 елда ук башлаганлыгын күрсәтә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Previous slide
Next slide

Бабасы белән әбисе малайны Түбән Новгород өлкәсенең Кызыл Октябрь районындагы Яндавишча (Ендовищи) авылына алып китә. 1930нчы еллардагы коллективлаштыру чорында аларның атын, сыерын һәм сарыкларын тартып алган булалар, үзләрен күмәк хуҗалыкта эшләргә мәҗбүр итәләр. Тормышлары бик авыр була.

Авыл тормышын Хәлим абый шулай искә ала: "Ачлык, кешеләр үлә башлады, күпләр яхшырак тормыш эзләп шәһәргә китте. Әмма минем бабай белән әби яшерен генә кәҗә асрый башлады, һәм без, колхоз соңгы кәҗәбезне тартып ала күрмәсен дип, качып кына кәҗә сөте эчтек. Безне шул саклап калды".

Хәлимнең әтисенең туганы Хәйрулла 1943 елда фронтта һәлак була. Хәлимнән башка урысча аңлаучы булмагач, үлем хәбәрен Хәлим укып аңлата. Берничә ай узгач әбисе кайгыдан үлә.

Сугыш беткәч әти-әнисе Хәлимне кире Мәскәүгә алып китә. Шунда ул мәктәп тәмамлап шофер һөнәрен ала.

Тормышның бик авыр булуын, ачлык хөкем сөрүен, кешеләрнең үлүен хәтерлим. Беркемгә дә андый тормыш теләмим

Шәхес шөһрәте һәм киңкүләм репрессияләр хөкем ителгәч, 1961 елда Сталинның җәсәден Мавзолейдан алып чыгып Кремль дивары янында җирләүне дә күрергә туры килә Хәлим абыйга. Җирләү яшерен рәвештә оештырыла. Әмма ул көнне Мавзолей янына өч тартма ниндидер җиһазлар китергән Хәлим абый әлеге тарихи вакыйганы очраклы рәвештә генә күреп кала. Ул солдатларның Мавзолейдан Сталинның бальзамланган җәсәден алып чыгып кабергә таба алып китүен күрә. Хәлим абый сөйләвенчә, Сталинның мыегы һәм чәчләре ак, тәне шәрә, яртылаш чүпрәк белән капланган була.

Хәзер Сталинның гамәлләрен акларга тырышулар турында ни уйлавын сорагач, Хәлим абый болай дип җавап бирде: "Ул чакта мин бала гына идем, тормышның бик авыр булуын, ачлык хөкем сөрүен, кешеләрнең үлүен хәтерлим. Беркемгә дә андый тормыш теләмим".

Нурсәнә Хәйретдинова
Нурсәнә Хәйретдинова

Хәлимнең җиде ир һәм кыз бертуганы була, әмма хәзер инде аларның берсе дә исән түгел. Зур гаиләдән хәзер 87 яшьлек Хәлим абый гына исән. Ул балалары, оныклары һәм оныкчыклары белән яши. Былтыр хатыны вафат булган, моны ул бик авыр кичерә. Түбән Новгород өлкәсенең Пилнә районы Питрәксе авылында туган Нурсәнә апа белән алар 50 ел бергә гомер иткән. Хатынының әле яшь һәм чибәр кыз булган чакта төшкән фотосын Хәлим абый һәрвакыт үзе белән йөртә.

"Үлемсез полк" чарасына бару-бармавы турында кызыксынгач, Хәлим абый: "Андый чараларга йөрергә карт инде мин. Ишек алдыннан читкә чыкмыйм. Балаларым да бармый, йә эштә, йә дачада. Вакытлары юк", диде.

​
XS
SM
MD
LG