21 март көнне чит илдәге Татар шурасы Татарстанның дәүләт статусы турында референдумның 34 еллыгын искә алып онлайн-конференция уздырды. Әлеге референдум 1992 елның 21 мартында үткәрелгән иде.
Анда "Сез Татарстан Республикасының суверен дәүләт, халыкара хокук субъекты буларак Русия Федерациясе, башка республикалар һәм дәүләтләр белән мөнәсәбәтләрен тигез хокуклы шартнамәләр нигезендә урнаштыруы белән килешәсезме?" дигән сорауга республика халкының 61,4 проценты "әйе" дип тавыш бирде.
Референдумда тавыш бирү хокукы булган Татарстан ватандашларының 81,2%ы катнаша — бу рекорд күрсәткеч.
Бүгенге көндә инде референдумны илдә искә алучылар юк диярлек. Татар шурасы оештырган конференциядә дә спикерлар чит илләрдән иде.
Конференцияне алып баручы сәясәт белгече Руслан Айсин якын киләчәктә без, һичшиксез, Татарстан статусын яңадан торгыза алачакбыз дип ышана.
"Моның өчен нигез итеп шул референдум нәтиҗәләренә дә таянабыз. Чөнки Татарстан тарафыннан барлык юридик-хокукый нормалар үтәлде: референдум та уздырылды, дәүләт суверенитеты турында декларация кабул ителде, Конституция кабул ителде.
1994 елда Татарстан белән Русия арасында вәкаләтләрне бүлешү турында Шартнамә төзелде. Ә 2004 елда аның вакыты чыкты. Аннан соң өч ел буе килешү яңадан имзаланмады, сөйләшүләр озак барды, һәм 2007 елда ул яңадан имзаланды. 2017 елда исә аның чираттагы ун еллык вакыты тәмамланды һәм шуның белән бетте.
Нәтиҗәдә, хәзер без, кайбер бәяләмәләргә күрә, хокукый бушлык шартларында яшибез, чөнки Шартнамә юк. Ягъни Татарстан, әйтик, элекке бәйләнеш системасыннан аерылып калган кебек күренә", — ди Айсин.
Аның сүзләренчә, Конституциядә Татарстан — суверен дәүләт, ул үз мөнәсәбәтләрен Русия Федерациясе белән дә, башка республикалар һәм дәүләтләр белән дә килешүләр яки башка хокукый формалар нигезендә кора. Әлеге Шартнамә шул формаларның берсе иде.
"Мин юрист түгел, мин — сәясәт белгече. Әмма хәтта мин дә шуны аңлыйм: әгәр вазгыять алга таба үзгәреп, үзәк хакимият системасы таркалу ягына таба авыша икән, Татарстанның үз статусын яңадан торгызу өчен мөмкинлекләре дә, юридик механизмнары да булырга мөмкин дип санала.
Бу мәсьәлә безнең күршеләр өчен дә, тугандаш халыклар өчен дә, шулай ук этник билгесе булмаса да, мөстәкыйльлеккә һәм суверенлыкка омтылган җәмгыятьләр өчен дә әһәмиятле дип карала. Алар диктатура яки авторитар идарә шартларында яшәргә теләмәгән очракта, мондый тәҗрибә алар өчен үрнәк була ала", диде Айсин конференция башында.
Аның фикеренчә, Татарстанга ерак Мәскәүдән беркем дә күрсәтмә бирә алмый һәм бирергә тиеш тә түгел.
"Алар кем соң безгә ничек яшәргә, кайсы телдә сөйләшергә, үзебезгә күпме акча калдырырга, нинди гыйбадәтханәләр төзергә, нинди юллар салырга, ничек аларны җәяргә яки түшәргә кирәклеген әйтергә? Боларның барысын да без үзебез хәл итәчәкбез. Чөнки суверенитет мәсьәләсе — ул шәхси дә, уртак та язмыш мәсьәләсе.
Без үзебез кылган гамәлләр өчен җаваплы булганда, безгә беркем дә күрсәтмә бирми. Ә хәзер исә мең чакрым ераклыкта утырган кайбер түрәләр безгә: монда сез юл салачаксыз, монда салмаячаксыз, үз телегездә сөйләшмәячәксез, безгә салымнарны күбрәк түлиячәксез, дип әйтә кебек.
Без репарацияләр мәсьәләсен дә куячакбыз. Мин инде гасырлар турында түгел, ә соңгы дистә еллар турында гына сөйлим. Хәзерге чорны алсак, без Мәскәүгә туры мәгънәсендә кесәләребезне актарып, халыкны фәкыйрьлеккә җиткергәнче түләдек. Мәскәү безне талады һәм әле дә дәвам итә", — диде Айсин.
"Азат халыклар лигасы" вәкиле Сыресь Боляень конференциядә сөйләвенчә, бүген лигага күп республикалардан, шул исәптән Татарстаннан да, кешеләр проблемнары белән мөрәҗәгать итә.
"Бизнеслар ябыла, эш урыннары кими, хезмәт хаклары кыскартыла. Кече һәм урта бизнес бүген исән калу-калмау чигендә тора, чөнки хәзерге шартларда килеп туган кыенлыкларны җиңү бик авыр.
Татарстан Мәскәүдән аермалы буларак, эшмәкәрлек үсешендә турыдан-туры кызыксына, әмма Татарстан мәнфәгатьләре кемгә кирәк, әгәр республиканың суверенитеты кәгазьдә генә кала икән?
Мин Идел буе төбәгендә туып-үстем. Татарлар һәрвакыт эшчәнлеге, эшкуарлыгы белән дан тотты. Сез эшли беләсез. Сез бик яхшы эшли беләсез.
Бүгенге шартларда да, дәүләт ярдәмен көтеп тормыйча, сез яңа эш урыннары булдырасыз. Әмма сез эшләп тапкан байлыкның зур өлеше Мәскәүгә китә. Димәк, үсеш мөмкинлекләрегез чикләнә.
Суверенитет — ул нәкъ менә мөмкинлекләр турында. Әгәр суверенитет юк икән, без үз икътисадыбыз белән ничек идарә итә алабыз?" диде ул.
Сәясәт белгече Ринат Мөхәммәтов әгәр эшләр шулай дәвам итсә, Татарстан ниндидер бер гадәти өлкәгә — мәсәлән, Рязань яки Иркутск өлкәләре кебек гади административ берәмлеккә әверелергә мөмкин дип саный.
"Шуңа күрә аңларга кирәк: Татарстанның чын иминлеге дә, суверенитетын тормышка ашыру да демократик, гражданлык җәмгыятенә нигезләнгән үсеш шартларында гына мөмкин. Шуңа күрә мин, 1992 елгы референдум сабакларын искә алып шуны әйтәсем килә: бәлки, 90нчы елларда бу юнәлештә җитәрлек эшләнмәгәндер, һәм хәзер дә бу мөмкинлекне кулдан ычкындырырга ярамый. Татарстан халкының милли һәм сәяси хокукларын гамәлгә ашыру, татар милләтенең дәүләтчелек үсешен тәэмин итү өчен, безгә бөтен Русиядә гомумдемократик үсешкә ирешү мөһим. Моның өчен татар халкы федерализм өчен, суверенитетны торгызу өчен, Татарстанга да, бөтен Русия Федерациясенә дә халыклар иреге һәм демократик үзгәрешләр рухы хас булган 1980нче еллар ахыры — 1990 нчы еллар башындагы кыйммәтләрне кайтару өчен көрәштә актив катнашу кирәк. Бу җәһәттән, ул чорда Балтыйк илләре дип аталган халыклар тәҗрибәсенә дә мөрәҗәгать итәргә мөмкин. Алар Советлар Берлегендә демократик хәрәкәтнең алгы сафында торды, актив роль уйнады, һәм гомумән алганда, союздаш республикалардагы милли-демократик хәрәкәтләрне алга этәрде. Латвия, Литва һәм Эстониядән чыккан сәясәтчеләр һәм җәмәгать эшлеклеләре ул вакытта бик күп эш башкарды, күпләрне илһамландырды һәм демократик үзгәрешләрне алга сөрде. Бәлки, татар халкына да шул тәҗрибәне өйрәнү, аннан сабак алу файдалы булыр иде. Чөнки бер гади принцип бар: безнең ирек — сезнең ирек белән бәйле. Бу принцип әле дә актуаль. Бүген татар халкының азатлыгы Русия җәмгыятенең авторитарлык һәм империячел фикерләү кебек проблемаларыннан арынып, гомум ирекле үсеш юлына чыгуыннан башка мөмкин түгел, дип санала", диде Мөхәммәтов.
Башкорт активисты Руслан Габбасов киләчәктә туачак мөмкинлекләрне кулдан ычкындырмаска чакырды.
"Керемнәренең зур өлешен — кайчак 80 процентка кадәрен — бирергә мәҗбүр итәләр, безнең ресурсларны бездән сорамыйча чыгаралар, милли эшлеклеләребезне эзәрлеклиләр, безнең халыкларны безгә чит булган мәнфәгатьләр өчен сугышларга җибәрәләр.
Безнең суверенитетны гына бетереп калмадылар, хәтта бу сүздән куркып, аны республика документларыннан да алып ташларга мәҗбүр иттеләр. Конституцияләребезне яңадан яздылар, президент институтын бетерделәр. Татарстан башка республикаларга караганда озаграк каршы тора алды, әмма вакыт узу белән аннан да күп кенә вәкаләтләр алынды.
Бу хәлдән иң зур зыянны, нигездә, элиталар түгел, ә безнең халыклар күрде. Мәскәү Кремле республикаларны үз контролендә тоту өчен төрле басым чараларын, хәтта көч куллану ысулларын да кулланырга мөмкин.
Күпләр фикеренчә, бүген Русия үзенең тарихи борылыш ноктасына якынлаша, һәм якын киләчәктә безнең алда 1990 нчы елларда өлкән буын алдында ачылган мөмкинлекләргә охшаш шартлар туа ала. Дәүләтчелекне яңадан торгызу өчен яңа тарихи мизгел килергә мөмкин. Бу очракта, кайбер бәяләмәләр буенча, Татарстан халыкара хокук нигезендә үзбилгеләнү хокукын гамәлгә ашыру өчен юридик яктан әзер булырга мөмкин... Шуңа күрә без барыбыз да үткән еллар сабакларын истә тотарга һәм бу юлы, мөмкинлек туса, үзебезнең мөстәкыйль дәүләтләребезне төзүгә ирешергә кирәк дип саныйбыз", диде ул.
Химия фәннәре кандидаты Булат Сәйфетдинов Татарстанда яшәүчеләр арасында мөстәкыйль булып яши алмаячакбыз дип уйлап ялгышучылар бар дигән фикердә.
"Бик еш кына хәтта Татарстанда яшәүчеләрнең үзләре дә, шул исәптән татарлар да, шундый сорау бирә: имеш, без хәзер шундый чорда яшибез, анда бары тик көчле дәүләтләр генә яши ала, һәм Татарстан мөстәкыйль дәүләт буларак яши алмас, безгә Русия Федерациясе составында калу отышлырак, диләр. Кайберәүләр фикеренчә, боларның барысы да — күп еллар, хәтта гасырлар дәвамында татарлар, башкортлар һәм Русиядә яшәүче башка урыс булмаган халыклар аңына сеңдерелгән пропаганда һәм колониаль фикерләү нәтиҗәсе. Аеруча җирле, асаба халыклар арасында мондый карашлар нык таралган дип санала.
Чынлыкта исә, күпләр билгеләп үткәнчә, Татарстанның сәнәгате бик көчле: химия һәм нефть химиясе тармаклары, автомобиль сәнәгате, йөк һәм җиңел машина төзелеше, фән өлкәсендә дә зур потенциал бар. Мәсәлән, Казан федераль университеты Русиянең иң көчле югары уку йортларының берсе санала һәм физика, химия, биология, математика кебек фәннәр буенча дөнья күләмендә танылган фәнни мәктәпләргә ия...
Шулай Татарстан башка төбәкләр һәм халыклар белән — Идел-Урал, Төньяк Кавказ, Көньяк Кавказ һәм Үзәк Азия дәүләтләре белән — хезмәттәшлек итеп, үзара берлекләр яки конфедератив бәйләнешләр төзи ала. Мондый система, алар фикеренчә, тышкы контрольдән башка да эшләп, үсеш ала ала.
Шуңа күрә бүгенге төп максат, кайберәүләр карашынча безнең демографик потенциалны саклау, татар халкының, шулай ук башкортларның һәм Кавказ халыкларының санын һәм мөмкинлекләрен киметмәү, интеллектуаль көчне саклау һәм үстерү.
Моннан тыш, колониаль фикерләүдән арынып, үз-үзеңне мөстәкыйль субъект итеп аңлау мөһим. Без без үз язмышыбыз өчен үзебез җаваплы.Чөнки бу бурычларны безнең өчен беркем дә хәл итмәячәк", диде ул конференция азагында.
Онлайн конференциядән тыш Парижда Татар иҗтимагый үзәге рәисе Фәрит Зәкиев референдум көненә бәйле Эйфел манарасы янында пикет уздырды.
Зәкиев әйтүенчә, Татарстан республикасының дәүләт суверенитетын һәм бәйсезлеген тану турында № 8195 Карар өлгесе 2022 елның 9 ноябрендә Украина Югары Радасының сайтында рәсми рәвештә теркәлгән.
" Украина һәм Европа берлеге илләре тарафыннан Татарстанның бәйсезлеген тану безнең максат. Бөтентатар иҗтимагый үзәге барлык татар оешмаларын, барлык татарларны бу максат өчен көрәштә берләшергә чакыра", диде Зәкиев.
🛑 Русиядә Азатлык сайты томаланды, нишләргә? Безнең кулланма.
🌐 Безнең Telegram каналына да кушылырга онытмагыз!
Форум