Кайнар хәбәр

"Горбачев Татарстанның мөстәкыйльлегенә юл ачты"

Михаил Горбачевны милли җәмәгатьчелек ничек искә ала?

30 август, 91 яшендә Совет берлегенең коммунистлар фиркасе генераль сәркатибе, СССРның беренче һәм соңгы президенты Михаил Горбачев вафат булды. Ул Мәскәүнең Новодевичий зиратында, хатыны Раиса Горбачева янында җирләнәчәк.

Михаил Горбачев 1985 елда коммунистлар фиркасенең (КПСС) Үзәк комитеты генераль сәркатибе итеп билгеләнә. Совет берлеге җитәкчесе вазифасында үзгәртеп кору сәясәтен башлый, Көнбатыш белән мөнәсәбәтләрне яхшырта. Илдә сүз иреге рөхсәт ителә, демократик үзгәрешләр башлана.

1990 елның февралендә Горбачев Совет берлегенең президенты булып сайлана, бу вазифада ул беренче һәм соңгы кеше була. 1991 елның августында аның сәясәте белән килешмәгән бер төркем җитәкче аны вазифасыннан бәреп төшерергә теләп фетнә оештыра, ләкин ул илдә тамыр җәйгән демократик көчләр тарафыннан бастырыла.

Горбачев президент вазифасыннан 1991 елның декабрендә, Совет берлеге таркалгач ваз кичә. Сәясәттән киткәннән соң ул "Горбачев-фонд"ын оештыра, әлеге фондта Русия һәм дөнья тарихын өйрәнә. 1990 елда Горбачевка Нобель тынычлык бүләге бирелә.

Михаил Горбачев тарихта СССРга демократия һәм хәбәрдарлык керткән, Көнбатыш белән Совет берлеге һәм социалистик блок илләре арасында "тимер пәрдә"не җимергән шәхес буларак бәяләнә. Путин хакимияте чорында аны нигездә илне таркатучы итеп күрсәтергә тырыштылар. Тарихчылар да, белгечләр дә аның каршылыклы шәхес булуын әйтә. Демократик реформаларны ахырына кадәр тормышка ашыра алмаган, азатлыкка омтылган милли республикалардагы күтәрелешләрне гаскәр белән хәл итәргә омтылган, ГКЧПга юл куйган, шунлыктан Татарстан бәйсезлегенә аяк чалган шәхес буларак күрүчеләр дә бар.

Михаил Горбачев тормышы фотоларда

30 августта 91 яшендә вафат булган элекке совет җитәкече Михаил Горбачев 2005 елның 21 октябрендә Вашингтонда Американың сәүдә пулатында Үзгәртеп коруның 20 еллыгына багышланган матбугат очрашунда чыгыш ясый.<br />
<br />
&quot;Үз тормышым турында күбрәк уйлаган саен, мин иң зур һәм мөһим вакыйгаларның көтмәгәндә булганын күрәм&quot; диде ул.
1/25 30 августта 91 яшендә вафат булган элекке совет җитәкече Михаил Горбачев 2005 елның 21 октябрендә Вашингтонда Американың сәүдә пулатында Үзгәртеп коруның 20 еллыгына багышланган матбугат очрашунда чыгыш ясый.

"Үз тормышым турында күбрәк уйлаган саен, мин иң зур һәм мөһим вакыйгаларның көтмәгәндә булганын күрәм" диде ул.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Михаил Горбачев 1931 елның 2 мартында туган. 3 яшьлек Миша бу фотода әбисе һәм бабасы белән.
2/25 Михаил Горбачев 1931 елның 2 мартында туган. 3 яшьлек Миша бу фотода әбисе һәм бабасы белән.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Горбачев 19 яшендә, Ставрополь краенда комбайн йөртеп урып-җыю эшләрендә катнашкан өчен Хезмәт кызыл байрагы медале белән бүләкләнә.
3/25 Горбачев 19 яшендә, Ставрополь краенда комбайн йөртеп урып-җыю эшләрендә катнашкан өчен Хезмәт кызыл байрагы медале белән бүләкләнә.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Раиса һәм Михаил Горбачевлар портреты. Алар 1953 елның сентябрендә өйләнешә һәм 1999 елда Раиса ханым лейкоздан вафат булганга кадәр 46 ел бергә гомер итә.
4/25 Раиса һәм Михаил Горбачевлар портреты. Алар 1953 елның сентябрендә өйләнешә һәм 1999 елда Раиса ханым лейкоздан вафат булганга кадәр 46 ел бергә гомер итә.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Яшь Горбачев 1966 елда Ставропольдә коммунистлар партиясе делегациясен җитәкли. Аның карьерасы нәкъ шул Ставропольдә башлана, ахыр чиктә ул партия җитәкчесе була.
5/25 Яшь Горбачев 1966 елда Ставропольдә коммунистлар партиясе делегациясен җитәкли. Аның карьерасы нәкъ шул Ставропольдә башлана, ахыр чиктә ул партия җитәкчесе була.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Горбачев (уңнан өченче) 1960нчы елларда Ставропольдә Октябрь революциясе көнендә. Яшь коммунист партиянең хезмәт баскычыннан бик тиз күтәрелә.
6/25 Горбачев (уңнан өченче) 1960нчы елларда Ставропольдә Октябрь революциясе көнендә. Яшь коммунист партиянең хезмәт баскычыннан бик тиз күтәрелә.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Горбачев хатыны Раиса һәм Британия премьер-министры Маргарет Тэтчер белән,&nbsp;1984 ел
7/25 Горбачев хатыны Раиса һәм Британия премьер-министры Маргарет Тэтчер белән, 1984 ел
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
АКШ президенты Рональд Рейган белән беренче очрашуы 1985 елның ноябрендә Женевада була. Горбачев 1985 елның мартында коммунистлар партиясенең генераль секретаре итеп сайлана.
8/25 АКШ президенты Рональд Рейган белән беренче очрашуы 1985 елның ноябрендә Женевада була. Горбачев 1985 елның мартында коммунистлар партиясенең генераль секретаре итеп сайлана.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1986 елның мартында Куба президенты Фидель Кастро белән Кремльдә. Нәкъ шул елда Горбачев үзенең үзгәртеп кору шигарен күтәреп чыга, ул &quot;инициатива һәм иҗади омтылыш&quot; халыкны&nbsp;дәртләндерер, торгынлык кичергән совет икътисадына этәргеч булыр дип өметләнә.
9/25 1986 елның мартында Куба президенты Фидель Кастро белән Кремльдә. Нәкъ шул елда Горбачев үзенең үзгәртеп кору шигарен күтәреп чыга, ул "инициатива һәм иҗади омтылыш" халыкны дәртләндерер, торгынлык кичергән совет икътисадына этәргеч булыр дип өметләнә.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1987 елның 10 декабрендә Вашингтонга рәсми сәфәре вакытында Горбачев һәм АКШ вице-президенты Джордж Буш шәһәр халкын сәламли.
10/25 1987 елның 10 декабрендә Вашингтонга рәсми сәфәре вакытында Горбачев һәм АКШ вице-президенты Джордж Буш шәһәр халкын сәламли.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Рейган һәм Горбачев 1987 елның декабрендә Ак Йортта урта һәм кыска ара ракетларны (INF) юк итү турында килешүгә кул куя. 1988нче елда Горбачевның глаcность (хәбәрдарлык) сәясәте яңа реформалар алып килә, совет халкына сүз иреге мөмкинлеге күбрәк ачыла.
11/25 Рейган һәм Горбачев 1987 елның декабрендә Ак Йортта урта һәм кыска ара ракетларны (INF) юк итү турында килешүгә кул куя. 1988нче елда Горбачевның глаcность (хәбәрдарлык) сәясәте яңа реформалар алып килә, совет халкына сүз иреге мөмкинлеге күбрәк ачыла.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1989 елның 6 октябрендә Германия демократик республикасы оешуга 40 ел тулуга багышланган тантанага килгән Горбачев көнчыгыш Германия җитәкчесе Эрих Хонеккер белән кочаклаша. Тагын бер айдан Берлин дивары ишелә һәм Көнчыгыш Германия алманнары Көнбатышка агыла башлый.
12/25 1989 елның 6 октябрендә Германия демократик республикасы оешуга 40 ел тулуга багышланган тантанага килгән Горбачев көнчыгыш Германия җитәкчесе Эрих Хонеккер белән кочаклаша. Тагын бер айдан Берлин дивары ишелә һәм Көнчыгыш Германия алманнары Көнбатышка агыла башлый.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Горбачев 1989 елның 1 декабрендә Ватиканда Рим папасы Иоанн Павел II кулын кыса. Кремль башлыгы белән понтификның тарихта беренче тапкыр очрашуы.
13/25 Горбачев 1989 елның 1 декабрендә Ватиканда Рим папасы Иоанн Павел II кулын кыса. Кремль башлыгы белән понтификның тарихта беренче тапкыр очрашуы.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1990 елның 26 февралендә Мәскәүдә Чехословакия президенты Вацлав Һавел совет гаскәрләрен чыгару турында документлар алмашу вакытында Горбачевның кулын кыса.
14/25 1990 елның 26 февралендә Мәскәүдә Чехословакия президенты Вацлав Һавел совет гаскәрләрен чыгару турында документлар алмашу вакытында Горбачевның кулын кыса.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Горбачев һәм СССР тышкы эшләр министры Эдуард Шеварднадзе 1990 елның июлендә Көнбатыш Германия канцлеры Һельмут Коль һәм тышкы эшләр министры Һанс-Дитрих Геншер белән очраша.
15/25 Горбачев һәм СССР тышкы эшләр министры Эдуард Шеварднадзе 1990 елның июлендә Көнбатыш Германия канцлеры Һельмут Коль һәм тышкы эшләр министры Һанс-Дитрих Геншер белән очраша.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Горбачев 1991 елның 30 гыйнварында Литва башкаласы Вильнюска&nbsp;рәсми сәфәре вакытында халыкны сәламли.
16/25 Горбачев 1991 елның 30 гыйнварында Литва башкаласы Вильнюска рәсми сәфәре вакытында халыкны сәламли.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Горбачев 1991 елның 17 мартында Мәскәүдә Совет Берлеге бердәм дәүләт булып калу-калмау турындагы референдумда тавыш бирә.
17/25 Горбачев 1991 елның 17 мартында Мәскәүдә Совет Берлеге бердәм дәүләт булып калу-калмау турындагы референдумда тавыш бирә.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
АКШ президенты Джордж Буш һәм Горбачев 1991 елның 31 июлендә Мәскәүдә Стратегик һөҗүм коралларын кыскарту турындагы (START) тарихи килешүне имзаланганнан соң каләмнәрен алмаша.
18/25 АКШ президенты Джордж Буш һәм Горбачев 1991 елның 31 июлендә Мәскәүдә Стратегик һөҗүм коралларын кыскарту турындагы (START) тарихи килешүне имзаланганнан соң каләмнәрен алмаша.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Хурлык мизгеле: ГКЧПның уңышсыз фетнәсеннән соң, 1991 елның 23 августында Русия Югары шурасының&nbsp;гадәттән тыш утырышында Русия президенты Борис Ельцин Горбачевны фетнәне оештыручылар исемлеген укырга мәҗбүр итә.
19/25 Хурлык мизгеле: ГКЧПның уңышсыз фетнәсеннән соң, 1991 елның 23 августында Русия Югары шурасының гадәттән тыш утырышында Русия президенты Борис Ельцин Горбачевны фетнәне оештыручылар исемлеген укырга мәҗбүр итә.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Горбачев һәм АКШның элекке президент Рональд Рейган 1992 елның 2 маенда Рейганның Калифорниядәге Ранчо-дель-Сило утарында, ковбой эшләпәләре кигән ике ирнең рәхәтләнеп аралашу мизгеле. Бу ике җитәкченең үзара хөрмәт һәм дуслыкка нигезләнгән мөнәсәбәтләре Салкын сугышны туктатырга ярдәм итә.
20/25 Горбачев һәм АКШның элекке президент Рональд Рейган 1992 елның 2 маенда Рейганның Калифорниядәге Ранчо-дель-Сило утарында, ковбой эшләпәләре кигән ике ирнең рәхәтләнеп аралашу мизгеле. Бу ике җитәкченең үзара хөрмәт һәм дуслыкка нигезләнгән мөнәсәбәтләре Салкын сугышны туктатырга ярдәм итә.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Горбачев хатыны Раиса белән хушлаша. 1999 елның 23 сентябре, Мәскәү, җеназа мөрәсиме. Алар 46 ел никахта була.
21/25 Горбачев хатыны Раиса белән хушлаша. 1999 елның 23 сентябре, Мәскәү, җеназа мөрәсиме. Алар 46 ел никахта була.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
АКШның элекке президенты Билл Клинтон (уртада) 2002 елның 10 мартында Нью-Йоркта Русия илчелегендә кичке аш алдыннан Горбачев һәм U2 җырчысы Боно белән көлешәләр.<br />
&nbsp;
22/25 АКШның элекке президенты Билл Клинтон (уртада) 2002 елның 10 мартында Нью-Йоркта Русия илчелегендә кичке аш алдыннан Горбачев һәм U2 җырчысы Боно белән көлешәләр.
 
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Горбачев 2004 елның декабрендә Германиянең Шлезвиг шәһәрендә узган матбугат очрашуында Русия президенты Владимир Путин белән сөйләшә.<br />
<br />
Горбачев Путинны тәнкыйтьләсә дә, Кырым аннексиясен &quot;мин дә шулай эшләгән булыр идем&quot; дип хуплап чыга. Ләкин 2022 елның февраль аенда Русиянең Украинага һөҗүменнән соң, Горбачевның Путинны бәяләве кискен тискәре якка үзгәрә.
23/25 Горбачев 2004 елның декабрендә Германиянең Шлезвиг шәһәрендә узган матбугат очрашуында Русия президенты Владимир Путин белән сөйләшә.

Горбачев Путинны тәнкыйтьләсә дә, Кырым аннексиясен "мин дә шулай эшләгән булыр идем" дип хуплап чыга. Ләкин 2022 елның февраль аенда Русиянең Украинага һөҗүменнән соң, Горбачевның Путинны бәяләве кискен тискәре якка үзгәрә.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
2011 елның 24 февралендә Берлинда Горбачевка 80 яшь тулуга багышланган күргәзмәдә Германия канцлеры Ангела Меркель белән.
24/25 2011 елның 24 февралендә Берлинда Горбачевка 80 яшь тулуга багышланган күргәзмәдә Германия канцлеры Ангела Меркель белән.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Нобель тынычлык бүләге ияләре (сулдан уңга): Лех Валенса, Михаил Горбачев, Фредерик Виллем де Клерк һәм Джимми Картер 2012 елның апрелендә Чикагода узган очрашуда.
25/25 Нобель тынычлык бүләге ияләре (сулдан уңга): Лех Валенса, Михаил Горбачев, Фредерик Виллем де Клерк һәм Джимми Картер 2012 елның апрелендә Чикагода узган очрашуда.
Совет берлеген таркалуга кадәр җитәкләгән Михаил Горбачев мирасы Русиядә бәхәсле булып кала. Хәбәрдарлык тарафдарлары аны мактый, СССРның таркалуын афәт дип санаучылар нәфрәт итә. Әмма ничек кенә булмасын, аның хәзерге тарихка йогынтысы зур булды.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Previous slide
Next slide

"СССР таркалганда кан аз агызылды"

Горбачев үлеменнән соң социаль челтәрләрдә аңа бәйле хатирәләр белән уртаклаша башладылар.

Журналист Леонид Парфенов Горбачевның казанышын бүгенге сәяси вазгыятьтә әһәмиятле дип язган.

"СССР аз кан түгеп таркалды, хәзер менә күп кан агызып аны кире кайтарырга тырышалар. Ул хакимияттә 6 ел идарә иткәннән соң 60 яшендә китте. Үзе тудырган яңа чорга юл бирде", ди ул.

Журналист Горбачевның 11 ел элек биргән әңгәмәсеннән өзек тә китерә. "Миңа син барысын да бирдең дип кычкыралар. Кемгә бирдем? Польшаны – полякларга, Маҗарстанны - маҗарларга", дигән Горбачев.

Журналист Алексей Венедиктов Горбачевның Нобель бүләге иясе генә түгел, Гремми лауреаты булуын да искә ала. АКШның 42нче президенты Билл Клинтон һәм актриса Софи Лорен белән музыкаль әкият яздырганын искә ала.

Горбачевның СССР башлыгы була торып ТАССРга бер тапкыр да сәфәр кылмавын искә алучылар да бар. Татарстанга аның беренче сәфәре 1996 елда – Русия президентын сайлау вакытында була. Ул КАИны Казан университеты белән бутап, Ленин шунда укыган дип әйткәнен телгә алалар.

Сүз 1996 елның 4-5 июнендә президент сайлау кампаниясе вакытында Горбачевның Казанга килүе турында бара. Аның делегациясенә Татарстан кунакханәләрендә кунып чыгарга урын бирелми, дип искә алган иде узган ел җәмәгать эшлеклесе Фәндәс Сафиуллин Азатлыкка. Татар сәясәтчесе Горбачевка үз фатирында яшәргә тәкъдим итә. Ахыр чиктә аның гаиләсенә Казан кунакханәсендә бер бүлмә табалар.

Михаил Горбачев һәрчак тормыш иптәше Раиса ханым белән янәшә йөрде. Кайвакыт аны хатыны сүзеннән чыкмаучы дип тә атыйлар иде. Раиса Горбачеваның яшьлек чоры Башкортстанда уза.

"Татарстан язучылары корылтайга барганда Раиса ханымга килеп, бергә фотога төшүне сорады. "Безнең татарлар", дип әйтте ул вакытта. Безнең язучылар моны бик зур дәрәҗә дип кабул иткән иде", дип сөйләде язучы Ринат Мөхәммәдиев Азатлыкка.

Союздаш республикаларда күтәрелешне гаскәр белән бастырды

Горбачев демократ дип саналса да, ул союздаш республикалардагы милли күтәрелешләрне гаскәр белән бастырырга омтылган шәхес буларак та тарихка кереп калачак. Беренче зур бәрелешләр 1986 елда Казакъстанның ул вакыттагы башкаласы Алма-Аты шәһәрендә була. Горбачевның Казакъстан җитәкчелегенә читтән урыс кешесе Геннадий Колбинны билгеләп кую карарына каршы казакъ яшьләре күтәрелеп чыга. Ахыр чиктә күтәрелешне СССРның Эчке эшләр министрлыгы һәм гаскәре бастыра. Рәсми мәгълүматларга караганда, 2 кеше үлә, 200 – яралана, 1 меңнән артыгы кулга алына. Шуннан соң хакимияткә Нурсолтан Назарбаев килә.

Совет империясенең җимерелүенә китергән протестлар

1991 елда Казанның Ирек мәйданында татарстаннар Мәскәүдән бәйсезлек таләп итә. Ул чакта мондый митинглар даими узып тора һәм анда дистәләрчә мең кеше җыела.
1/14 1991 елда Казанның Ирек мәйданында татарстаннар Мәскәүдән бәйсезлек таләп итә. Ул чакта мондый митинглар даими узып тора һәм анда дистәләрчә мең кеше җыела.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Краснодарда кырымтатарлар үз ватаннарына кайтуны рөхсәт итү таләбе белән митинг уздыра. Бу 1988 елның 6 мартында совет матбугатында протест чаралары турында чыккан беренче хәбәрләр була. Кырымтатар халкы Кырым ярымутравыннан 1944 елның маенда Сталин фәрманы белән тулысынча депортацияләнгән.
2/14 Краснодарда кырымтатарлар үз ватаннарына кайтуны рөхсәт итү таләбе белән митинг уздыра. Бу 1988 елның 6 мартында совет матбугатында протест чаралары турында чыккан беренче хәбәрләр була. Кырымтатар халкы Кырым ярымутравыннан 1944 елның маенда Сталин фәрманы белән тулысынча депортацияләнгән.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1989 елның 23 августында Латвия, Литва һәм Эстониядә совет хакимиятенә протест белдереп 2 миллионлап кеше кулга-кул тотынып тере чылбыр булып тезелеп баса. Моны &quot;Балтыйк чылбыры&quot; дип атыйлар. Шуннан соң Литва башкаласы Вильнюста бәйсезлек яклы митинглар башланып китә.
3/14 1989 елның 23 августында Латвия, Литва һәм Эстониядә совет хакимиятенә протест белдереп 2 миллионлап кеше кулга-кул тотынып тере чылбыр булып тезелеп баса. Моны "Балтыйк чылбыры" дип атыйлар. Шуннан соң Литва башкаласы Вильнюста бәйсезлек яклы митинглар башланып китә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1989 елның ноябрендә алманнар Көнчыгыш һәм Көнбатыш Берлинны аерып торган Берлин диварын җимерә. Совет оккупацисе астындагы алманнар Көнбатышка агыла. Көнчыгыш Германия белән Көнбатыш Германия бер дәүләт булып кушыла.
4/14 1989 елның ноябрендә алманнар Көнчыгыш һәм Көнбатыш Берлинны аерып торган Берлин диварын җимерә. Совет оккупацисе астындагы алманнар Көнбатышка агыла. Көнчыгыш Германия белән Көнбатыш Германия бер дәүләт булып кушыла.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1990 елның 21 гыйнварында йөзләрчә мең украин башкала Киевтан Львов шәһәренә кадәр тере чылбыр булып тезелеп баса. Шул рәвешле алар Украина халык республикасы белән Көнбатыш Украина халык республикасы арасында 1919 елда имзаланган Берләшү акты белән бердәм Украина дәүләте төзелүне искә ала.
5/14 1990 елның 21 гыйнварында йөзләрчә мең украин башкала Киевтан Львов шәһәренә кадәр тере чылбыр булып тезелеп баса. Шул рәвешле алар Украина халык республикасы белән Көнбатыш Украина халык республикасы арасында 1919 елда имзаланган Берләшү акты белән бердәм Украина дәүләте төзелүне искә ала.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1990 елның 15 февралендә Дүшәмбенең Ленин мәйданында протест чарасы.
6/14 1990 елның 15 февралендә Дүшәмбенең Ленин мәйданында протест чарасы.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1990 елның 30 сентябрендә Киевта Бәйсез украин яшьләре берлеге символик рәвештә Совет берлеген җирләү чарасы уздыра.
7/14 1990 елның 30 сентябрендә Киевта Бәйсез украин яшьләре берлеге символик рәвештә Совет берлеген җирләү чарасы уздыра.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1991 елның гыйнварында Совет берлеге президенты Михаил Горбачев Балтыйк республикаларының берлектән чыгуын көч белән туктатырга тырышып карый. Литва башкаласы Вильнюстагы бәрелешләрдә бәйсезлекне яклап урамга чыккан кешеләрнең 13е үтерелә, берсе йөрәк өянәгеннән вафат була. Кайберәүләр Горбачевның &quot;перестройка&quot;сы &quot;перестрелка&quot;га әверелде дип белдерә.
8/14 1991 елның гыйнварында Совет берлеге президенты Михаил Горбачев Балтыйк республикаларының берлектән чыгуын көч белән туктатырга тырышып карый. Литва башкаласы Вильнюстагы бәрелешләрдә бәйсезлекне яклап урамга чыккан кешеләрнең 13е үтерелә, берсе йөрәк өянәгеннән вафат була. Кайберәүләр Горбачевның "перестройка"сы "перестрелка"га әверелде дип белдерә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Грузия Совет берлегеннән бәйсезлек игълан иткәннән соң 1991 елның 10 апрелендә грузин хәрбие халык белән Тбилиси урамында бии.
9/14 Грузия Совет берлегеннән бәйсезлек игълан иткәннән соң 1991 елның 10 апрелендә грузин хәрбие халык белән Тбилиси урамында бии.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1991 елның апрелендә Беларус башкаласы Минскиның Ленин мәйданына меңнәрчә кеше чыга. Алар азык-төлек бәяләре кисәк артуга һәм коммунистлар фиркасе хакимиятенә протест белдерә.
10/14 1991 елның апрелендә Беларус башкаласы Минскиның Ленин мәйданына меңнәрчә кеше чыга. Алар азык-төлек бәяләре кисәк артуга һәм коммунистлар фиркасе хакимиятенә протест белдерә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1991 елның августында ГКЧП фетнәсе вакытында Мәскәүнең Клаинин проспектында совет танклары. Гадәттән тыш вазгыять дәүләт комитеты (ГКЧП) 19 августта Совет берлегендә хакимиятне үз кулына алуын һәм демократик процессларны туктатуын игълан итә. Меңнәрчә кеше ризасызлык белдерергә урамнарга чыга.
11/14 1991 елның августында ГКЧП фетнәсе вакытында Мәскәүнең Клаинин проспектында совет танклары. Гадәттән тыш вазгыять дәүләт комитеты (ГКЧП) 19 августта Совет берлегендә хакимиятне үз кулына алуын һәм демократик процессларны туктатуын игълан итә. Меңнәрчә кеше ризасызлык белдерергә урамнарга чыга.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Молдова бәйсезлеге тарафдарлары, 27 август 1991.
12/14 Молдова бәйсезлеге тарафдарлары, 27 август 1991.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1991 елның 21 сентябрендә Бакуда яшәүче кеше Ленин портретын юк итә. Бу хәлгә кадәр, август ахырында Азәрбайҗан бәйсезлек декларациясе кабул итә.
13/14 1991 елның 21 сентябрендә Бакуда яшәүче кеше Ленин портретын юк итә. Бу хәлгә кадәр, август ахырында Азәрбайҗан бәйсезлек декларациясе кабул итә.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
1991 елның 25 декабрендә Совет берлеге президенты Михаил Горбачев вазифасыннан китүен игълан итә. 26 декабрь берлекнең юкка чыгу көне санала. Нәтиҗәдә 15 бәйсез ил барлыкка килә. Татарстан Мәскәү белән мөнәсәбәтләрдә үз вәкаләтләрен арттыруга ирешсә дә, татар бәйсезлек хәрәкәтенең өметләре акланмый.
14/14 1991 елның 25 декабрендә Совет берлеге президенты Михаил Горбачев вазифасыннан китүен игълан итә. 26 декабрь берлекнең юкка чыгу көне санала. Нәтиҗәдә 15 бәйсез ил барлыкка килә. Татарстан Мәскәү белән мөнәсәбәтләрдә үз вәкаләтләрен арттыруга ирешсә дә, татар бәйсезлек хәрәкәтенең өметләре акланмый.
күбрәк күрсәт азрак күрсәт
Previous slide
Next slide

1987 елда Таулы Карабах каршылыгы башлана. Әрмән-азәрбайҗан каршылыгын Горбачев эчке гаскәр белән бастыра.

1989 елда Грузия башкаласы Тбилисида оппозиция митингын таратыр өчен гаскәр җибәрелә. 21 кешенең гомере өзелә, 290 кеше зыян күрә.

Моннан тыш, Грузия–Көньяк Осетия, Днестр каршылыклары, Азәрбайҗан, Таҗикстан, Әрмәнстанда милли күтәрелешне гаскәр белән бастырырга омтылалар. Ош вакыйгаларында гына да 300дән артык кеше үлә.

1991 елда совет гаскәрләре Литва башкаласы Вильнюска бәреп керә һәм бәйсезлек тарафдарларын бастырырга керешә. Соңрак Латвия башкаласы Ригада да шул ук хәл кабатлана.

СССРның җимерелүенә Горбачев алып барган сәясәт кенә түгел, илнең икътисады да йогынты ясаган дигән фикер бар. Русия фәннәр академиясе мәгълүматына күрә, 1980 елда америка икътисады белән чагыштырганда, совет сәнәгать оешмалары бер тауар җитештерү өчен энергияне 2 тапкырга, цементны 2,3 мәртәбә, ашламаны 7,5 тапкырга күбрәк тоткан. Өстәвенә, 1985-86 елларда икътисадның зур өлешен алып торган нефтьнең бәясе 27 доллардан 10 долларга төшә.

Татарстан бәйсезлегенә өмет һәм ГКЧП

1987 елда Горбачев игълан иткән "үзгәртеп кору" реформасының демократия җилләре Татарстанга суверенитет китерә. Татар милли хәрәкәте оеша. 1989 елда Татар иҗтимагый үзәге төзелә.

1991 елның 20 августында яңа берлек килешүе имзаланырга тиеш була. Анда Татарстанның да мөстәкыйль рәвештә кул куеп, союздаш республика статусын алуы көтелә. Ләкин ГКЧП яңа килешүгә каршы чыга һәм барлык планнарны боза. 1991 елның 18-21 августында СССРның вице-президенты Геннадий Янаев рәислегендәге төркем Кырымга ялга киткән Михаил Горбачевның хакимияттән читләштерелүе турында игълан итә. Совет берлегендә яңа вакытлы хакимият – Гадәттән тыш хәл дәүләт комитеты (ГКЧП) оештырылуы турында белдерелә. ГКЧП оештыручылар СССРны элеккеге кебек авторитар режим рәвешедә саклап калырга тели.

Тарихчы Индус Таһировның Татарстанның мөстәкыйльлегенә "өч көн җитмәде" дигән сүзләре соңгы 30 елда еш яңгырый. Әгәр дә килешү төзелеп СССР таркалса, Татарстан башка союздаш республикалар сыман бәйсез булыр иде, дигән фикер бар. Баштарак Горбачев Татарстанның союздаш статуска ия булуына каршы булса да, соңрак моның белән килешергә мәҗбүр булган.

"Әгәр дә ул Фороска ял итәргә китмәгән булса, башлаган эшен курыкмыйча тормышка ашырса, бәлки СССРның гомере озынрак булыр иде. Бу – Горбачевның зур хатасы. Ләкин ул илне кузгатып, аны демократик федератив дәүләт итеп кору өчен зур көч куйды", дип искә алган иде Таһиров Азатлыкка.

Сәясәт белгече Руслан Айсин Горбачев чоры Татарстан һәм татар халкына файдага булды дип саный.

— Горбачевның төп казанышы – Татарстан белән СССР арасында союздаш килешү төзергә теләве. Татарстан Мәскәүдәге Горбачев һәм Ельцин партократияләре каршылыгы арасында калды. Икесе белән дә сөйләшеп йөрде. Ельцин суверенитет бирергә вәгъдә итсә, Горбачев союздаш республика буласыз дип әйтте. Татарстан көчнең кайсы якка авышачагын карап торды. Тик ГКЧП килеп чыкты һәм килешү төзелмәде.

Бүген күпчелек Горбачевны хурлый, СССРны таркатты диләр. Ул дәүләтне таркатмады, киресенчә, илнең беренче президенты буларак аны саклап калырга теләде. Миңа калса, Горбачев илгә демократия, сәяси ирек, яңарту кертте. Әмма бу барып чыкмады, чөнки СССРның нигезе черек иде. Илне систем буларак саклап калып булмый иде. Монда аның гаебе юк.

Минемчә, Горбачев чоры Татарстан һәм татар халкына зыянга булмады, киресенчә, демократия белән мөстәкыйльлеккә юл ачты. Татарстан союздаш булса да, СССР таркалып бәйсезлек игълан итсә дә казанышта калыр иде. Шулай да Совет берлеген саклап калып булмас иде. Зур империянең чикләрендә таркалу башланды. Күп кенә белгечләр КГБ республикаларда төрле провокацияләр ясап, моны аларны контрольдә тотар өчен махсус эшләде дип саный.

ГКЧПны ясалма рәвештә оештырылган эш ди кайбер белгечләр. Бер яктан, ул Горбачевка файдалы иде. Имеш, аны кулга алдылар, әсирлеккә төште. Аннары яңадан халыкны җәлеп итеп ул мәйданга чыгарга тиеш иде. Миңа калса, ГКЧП такымының киләчәге булмады. Матбугат очрашуында Янаевның куллары калтырап торды. Бу картларның дәүләт белән идарә итә алмавы күренде. Соңрак Горбачевның Ельцин белән көрәшергә мөмкинлеге юк иде. 1990 елда РСФСР бәйсезлек игълан итте. Горбачев илсез калды, чөнки союздаш республикаларның үз җитәкчеләре бар. Президент булса да, иле юк. Элита, дәүләт даирәләре моны сизде һәм көчле якка авышты.

Башкорт милли сәяси үзәге җитәкчесе Руслан Габбасов, Горбачев чорында башкорт милли хәрәкәте яңарыш алды дип саный.

— Горбачев – каршылыклы шәхес. Ул казакъ күтәрелешен, Азәрбайҗандагы протестларны, Литвада каршы торучыларны көч белән туктатырга тырышкан кеше. Шул ук вакытта Горбачев хакимиятен саклап калыр өчен ахырга кадәр көрәшмәде, зур ватандашлар сугышын булдырмады. Аның төп казанышы – хәбәрдарлык. Кешеләр курыкмыйча үз фикерләрен җиткерә алды. Горбачев чорында бик күп архивлар ачылды. Соңыннан Ельцин аларны ябарга тотынды, Путин шуны дәвам итте. Без бу архивлар аша моңа кадәр яшеренгән серләрне белә алдык.

Горбачев чорында башкорт милли хәрәкәте 1917 елдан соң яңадан яңарыш алды. 1989 елда "Урал" башкорт милли үзәге эшли башлады. Боларның барысы да Горбачев вакытында булды. Ул без яшәгән дөньяны, илне үзгәртте.

🛑 Азатлык сайты томаланды, нишләргә? Бу хакта безнең кулланма.
🌐 Безнең Telegram каналына да кушылырга онытмагыз!

​
XS
SM
MD
LG