22 апрельдә Татарстан мөфтияте Хәтер көне дип аталган чара үткәрде. Дин әһелләре хиҗри календарь нигезендә Казанны Явыз Иван гаскәрләреннән саклаучыларны инде дүртенче тапкыр искә ала. Төп чара Кол Шәриф мәчетендә һәм Сөембикә манарасы янында узды, ләкин намазда да, дога кылуда да чалма-чапанлылардан кала гади халык бик күренмәде. Шул ук вакытта, 30 елдан артык Хәтер көнен оештырып килгән милли хәрәкәткә инде икенче тапкыр Казанны яклаучыларны искә алырга рөхсәт итмиләр. Хәтер көне милләтчеләрдән динчеләр кулына төшүе нинди нәтиҗәләргә китерде?
22 апрельдә, Шәүвәл аеның 13нче көнендә Татарстан мәчетләрендә Хәтер көне узды, дип хәбәр итте Татарстан мөфтияте. Аның төп чарасы Кол Шәриф мәчетендә һәм Сөембикә манарасы янында үтте. Башта мөселманнар өйлә намазы укыды. Әйтергә кирәк, 1 700 кеше сыйдырышлы мәчеттә намаз кылучылар бары дүрт саф кына кора алды: чама белән 100ләп кеше. Гыйбадәтханәгә килүчеләр нигездә чалма-чапан кигән өлкән яшьтәге муллалар иде. Намазны Татарстан мөфтие Камил Сәмигуллин алып барды. Шуннан соң мәчеткә җыелган халык Казан ханнары җәсәдләре җирләнгән урынга һәм Сөембикә манарасы янына юнәлде. Биредә чараның төп өлеше узды. Каберлек янында Коръән сүрәләре укылды һәм Казанны алганда шәһит киткәннәргә, төрле вакытларда һәлак булган татар халкы батырлары рухына багышлап дога кылынды.
Ни өчен көчле ресурслары булган Татарстан мөфтияте Хәтер көнен шулай яшерен генә халыкны җыймыйча үткәрде? Төрле сәбәпләре бар. Беренчедән, Хәтер көне узачагы турында алдан игълан итү булмады. Икенчедән, чара эш вакытында узды. Өченчедән, ел саен вакыты үзгәреп торган чараның кайчан узачагы анык түгел: халык бит һиҗри түгел, милади календарь белән яши.
Дүрт ел элек — 2021 елда Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең аксакаллар шурасы һиҗри календарь нигезендә Хәтер көнен уздырырга тәкъдим итте. Ел саен аның датасы үзгәреп барды: ул Рамазан ае тәмамланганнан соң ике атна узгач, Шәүвәл аеның 13нче көнендә билгеләп үтелә башлады. Мөселман календаре нигезендә, 959 елда Казан нәкъ менә шул көнне яулап алынган.
Ул вакытта галим Дамир Исхаков Хәтер көнен дога кылу форматында уздыру тәкъдиме хакимияттән төшерелгән дип сөйләгән иде.
Мөфтиятнең аксакаллар шурасы рәисе Айрат Әюпов ул вакытта бу чара октябрь аенда уза торган Хәтер көненә альтернатива түгел дип белдергән иде.
Иң кызыгы — шул елны Татарстан хакимиятләре 30 ел дәвамында милли хәрәкәт тарафыннан митинг рәвешендә оештырып килгән Хәтер көнен үткәрергә соңгы тапкыр рөхсәт биргән булып чыкты. 2021 елда милли хәрәкәт һәм Хәтер көнен оештырган Татар иҗтимагый үзәге (ТИҮ) зур басымга дучар булды. Башта Казан хакимияте аны оештырырга рөхсәт бирмәде, соңрак җәмәгатьчелек ризасызлыгыннан соң Тинчурин паркында җыелырга мөмкинлек туды.
Хәтер көне: 1990-2022
Аңа кадәр татар зыялылары Хәтер көнен рәсмиләштерүне сорап Миңнехановка мөрәҗәгать иткән иде. Хәтта депутат, язучы Ркаил Зәйдулла Татарстан парламенты утырышында Хәтер көнен рәсмиләштерү мәсьәләсен күтәреп чыгыш ясады.
2021 елгы Хәтер көненнән соң ТИҮгә һәм милли хәрәкәт вәкилләренә карата басым башланды. Прокуратура матәм көне митингында яңгыраган фикерләрне тикшерде, ел азагында мәхкәмә ТИҮне 250 мең сум штрафка тартты.
2022 елда Русиянең Украинага каршы сугыш башлавыннан соң милли хәрәкәткә каршы басым көчәйде. Татарстанда эшләүче куәт оешмаларының ТИҮ белән көрәше җәйгә кадәр дәвам итте. Нәтиҗәдә, 2022 елның 10 июнендә ТИҮ "экстремистик оешма" дип табылды һәм бетерелде.
2022 елда Казанда Хәтер көнен оештырырлык оешма да юк иде, Казанның башкарма комитетына урын сорап гариза язарлык кеше дә табылмады. Матәм чарасы кыл өстендә эленеп калды.
Былтыр 15 октябрьдә бер төркем милли хәрәкәт вәкилләре Кол Шәриф мәчетенә килде, аннары Сөембикә манарасы янына җыелып рәсми булмаган төстә үткәрде. Хәтер көне чаралары чит илләрдә дә узды.
Шулай итеп, 2021 елда Татарстан мөфтиятенең Хәтер көнен үзенчә үткәрә башлавы, чыннан да, милли хәрәкәт чарасына альтернатива итеп корырга теләве хәзер ачык күренә. Сәясәт белгече Руслан Айсин бу дәүләт кушуы белән халыкны Хәтер көненнән биздерү өчен махсус эшләнә дип саный. Бу — бары дин әһелләре кулы белән башкарыла.
— Һичшиксез, бу дәүләт белән килешенгән, чөнки безнең мөфтият Кирмән кушмыйча бармак та селкетми. Аны һиҗри календарь белән үткәрү авыр, чөнки вакыты үзгәреп тора һәм бу хакта кешеләр белми кала. Мөфтиятнең Хәтер көне чарасы дини кысаларда, ягъни дога кылу белән чикләнә. Милли хәрәкәт 90нчы еллар башыннан бирле үткәреп килгән матәм көне — сәяси чара иде. Ул үзенә тарихи да, дини төсмерләрне дә алды.
Бу махсус халыкны биздерү өчен эшләнелә. Менә, халык килми, диячәкләр. Аларча, халыкның сәяси үзаңы әкренләп бетерелергә тиеш. Мәсәлән, аны җомга яки ял көнне уздырып була иде. Ник дигәндә, ул — символик дата. Казан ханлыгы бер көн эчендә генә басып алынмаган, сугыш 2-3 ел барган. Җомга көнне оештырылса, мөфти халык белән шыгрым тулы мәчетләрдә кылычын күтәреп сөйләсә, бу бөтенләй башкача, көчле булыр иде. Шундый ук чараны Мәрҗани, Гали мәчетләрендә дә үткәрергә мөмкин. Әлеге мәйданнарда күргәзмә оештырырга, галимнәр белән җыен үткәрергә яисә җомга алдыннан галимнәргә сүз бирергә булыр иде. Болар эшләнмәде. Доганы һәркем кыла ала. Әгәр дә халыкка алдан игълан ясалмаса, бу чараның мәгънәсе нидә? Шуңа күрә, минемчә, бу халыкны биздерү өчен махсус шулай эшләнә.
Хәтер көне
Хәтер көне — 1552 елда Казанны Явыз Иван гаскәреннән саклап һәлак булганнарны искә алу чарасы.
Казанда 1989 елдан бирле уздырыла. Баштагы елларда Ирек мәйданында уза. Анда катнашучылар Казанның үзәк урамнарыннан йөреш оештырып, Сөембикә манарасы янына килеп корбаннар рухына дога кыла иде.
Соңгы елларда Казан шәһәр хакимияте Хәтер көне чарасын үзәккә якын урыннарда уздырырга рөхсәт бирмәү сәбәпле, ул башта "Казан" милли-мәдәни үзәге (хәзерге Милли китапханә бинасы) янындагы мәйданга, аннары Камал театры каршына, аннары Тинчурин бакчасына күчерелде.
Соңгы тапкыр Хәтер көне чарасы 2021 елда Тинчурин бакчасында үтте. 2022 елдан башлап чараны уздыру рөхсәт ителми.
🛑 Русиядә Азатлык сайты томаланды, нишләргә? Безнең кулланма.
🌐 Безнең Telegram каналына да кушылырга онытмагыз!
Форум